İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Bilge Kağan: Orhun Yazıtlarıyla Seslenen Göktürk Hükümdarı

Bilge Kağan, 716–734 yılları arasında İkinci Göktürk Kağanlığı’nı yönetti. Kardeşi Kül Tigin ve veziri Tonyukuk ile birlikte devleti yeniden güçlendirdi. Adına dikilen ve Türkçenin bilinen en eski uzun metinleri arasında yer alan Orhun Yazıtları, onu Türk tarihinin en tanınan hükümdarlarından biri yaptı.

Bilge Kağan: Orhun Yazıtlarıyla Seslenen Göktürk Hükümdarı
Fotoğraf: Betta27 / Wikimedia Commons (Public domain)

Bilge Kağan, İkinci Göktürk (Kutluk) Kağanlığı’nın en tanınan hükümdarıdır. Asıl adı Çin kaynaklarında Mo-ki-lien olarak geçer. Babası İlteriş Kutluk Kağan, Çin egemenliği altındaki Göktürkleri 682’de yeniden bağımsız bir devlet hâline getirmişti. Bilge, amcası Kapgan Kağan’ın ölümünden sonra 716’da tahta çıktı.

Devleti yeniden toparlaması

Bilge Kağan’ın en büyük destekçileri kardeşi Kül Tigin ve deneyimli veziri Tonyukuk’tu. Kül Tigin ordunun başında birçok seferde başarı kazandı; Tonyukuk devlet işlerinde ve diplomaside önemli rol oynadı. Bu dönemde kağanlık, içeride isyan eden boyları yeniden bağladı ve Tang Çin’i ile daha dengeli bir ilişki kurdu.

Orhun Yazıtları

Bilge Kağan’ı asıl ölümsüz kılan, Moğolistan’daki Orhun Vadisi’nde dikilen taş anıtlardır. Kül Tigin Yazıtı 732’de, Bilge Kağan Yazıtı 735’te dikildi. Yazıtlar, Bilge Kağan’ın ağzından halkına seslenen bir üslupla yazılmıştır: Türklerin geçmişini, birlik bozulduğunda yaşanan felaketleri ve devletin ayakta kalması için gereken birliği anlatır. Metinlerin yazıcısı olarak Bilge Kağan’ın yeğeni Yollug Tigin’in adı geçer.

Yazıtlar 1889’da Rus araştırmacı N. M. Yadrintsev tarafından bilim dünyasına tanıtıldı; Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen 1893’ün sonunda alfabeyi çözerek ilk sözcükleri okudu: “Tengri” (Tanrı) ve “Türk”.

Ölümü

Bilge Kağan 734’te zehirlendi; yazıtlara göre ölmeden önce kendisini zehirleyenleri cezalandırdı. Ölümünden sonra kağanlık iç karışıklıklara sürüklendi ve 744’te Uygurlar, Basmıllar ve Karluklar tarafından yıkıldı.

Tahta çıkış: 716 karışıklığı

Amcası Kapgan Kağan 716'da Bayırkulara karşı yaptığı bir sefer dönüşünde pusuya düşürülüp öldürüldü. Onun ardından oğlu İnel Kağan tahta geçti, ancak bu durum uzun sürmedi. Kül Tigin, Kapgan'ın oğlu ve çevresindeki yöneticilere karşı harekete geçerek onları tasfiye etti ve tahtı ağabeyi Bilge'ye bıraktı. Bilge Kağan, babası İlteriş'in kurduğu hanedanın doğrudan kolunu yeniden iktidara getirmiş oldu. Kardeşler arasındaki bu güçlü bağ, yazıtlarda sık sık vurgulanır.

Tonyukuk'un öğütleri ve Tang ile barış

Çin kaynaklarında Bilge Kağan'ın, Göktürk halkını surlarla çevrili şehirlere yerleştirmeyi ve Budist tapınakları kurmayı düşündüğü anlatılır. Yaşlı vezir Tonyukuk ise buna karşı çıktı: Türklerin gücünün hareketli bozkır yaşamından geldiğini, şehirlere yerleşmenin halkı Çin karşısında zayıf düşüreceğini söyledi. Bilge Kağan bu öğüdü dinledi. 720'lerde Tang Çin'iyle sınır sakinleşti ve iki taraf arasında Türklerin at verip ipek aldığı düzenli bir ticaret gelişti.

Yazıtlar bugün nerede?

Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları, Moğolistan'da Orhun Irmağı vadisindeki Hoşo Tsaydam bölgesinde bulunur. Bölge, "Orhun Vadisi Kültürel Peyzajı" adıyla 2004'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Yazıtların yanında bulunan heykel parçaları ve kazılarda çıkan buluntular bugün yakınlarda kurulan bir müzede korunur. Taşların bir yüzünde Göktürk harfli Türkçe metin, diğer yüzünde ise Çince bir metin yer alır; bu iki dilli yapı, Bilge Kağan döneminin Tang Çin'iyle ilişkisini de yansıtır.

Sık sorulan sorular

Orhun Yazıtları neden önemli? Türkçenin bilinen en eski uzun metinleri arasındadır ve bir Türk devletinin kendi tarihini kendi dilinde anlattığı ilk büyük belgelerdendir.

Yazıtlar şimdi nerede? Moğolistan’daki Orhun Vadisi’ndedir; bölge UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki “Orhun Vadisi Kültürel Peyzajı”nın parçasıdır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Talat Tekin, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Bilge Kağan” ve “Köktürkler” maddeleri.
  3. UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Orkhon Valley Cultural Landscape”.
  4. Encyclopaedia Britannica, “Orkhon inscriptions”.
  5. UNESCO Dünya Mirası Merkezi – Orhun Vadisi Kültürel Peyzajı, 2004
  6. Talat Tekin – Orhon Yazıtları (Türk Dil Kurumu)

Merak edilenler

Bilge Kağan kimdir? Bilge Kağan, 716–734 yılları arasında İkinci Göktürk Kağanlığı’nı yönetti.

Bilge Kağan ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 716 – 734.

Bilge Kağan’ın babası kimdir? Babası: İlteriş Kutluk Kağan.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir