İstemi, Göktürk Kağanlığı’nın kurucusu Bumin Kağan’ın kardeşidir. 552’de devlet kurulduğunda batı kanadının yönetimi ona verildi ve “Yabgu” unvanını taşıdı. Bizans kaynaklarında Silziboulos, Arap kaynaklarında Sincibû adıyla geçtiği kabul edilir.
Akhunlara karşı zafer
İstemi, Sasani hükümdarı I. Hüsrev Anuşirvan ile ittifak kurarak Orta Asya’daki güçlü Akhunlar (Eftalitler)ı 560’larda yendi. Akhun toprakları Amuderya sınır kabul edilerek paylaşıldı. Bu zaferle Göktürkler, Çin ile İran ve Bizans arasındaki İpek Yolu ticaretinin önemli bir bölümünü denetlemeye başladı.
Bizans ile ilişkiler
İpek ticareti yüzünden Sasanilerle arası açılan İstemi, doğrudan Bizans ile ilişki kurmaya yöneldi. Soğdlu tüccar Maniakh başkanlığındaki bir elçilik Konstantinopolis’e gitti; 568’de Bizans elçisi Zemarkhos İstemi’nin ordugâhını ziyaret etti. Bizanslı tarihçi Menandros’un aktardığı bu ziyaret, Göktürk sarayı hakkında değerli bilgiler içerir.
Mirası
İstemi 576 civarında öldü ve yerine oğlu Tardu geçti. Batı kanadı daha sonra Batı Göktürk Kağanlığı olarak ayrı bir siyasi birim hâline geldi. Orhun Yazıtları, Türk devletinin kurucuları olarak “Bumın Kağan, İstemi Kağan” adlarını birlikte anar.
Zemarkhos'un gözünden Göktürk ordugâhı
Bizanslı tarihçi Menandros, 568'de İstemi'nin yanına giden elçi Zemarkhos'un anlattıklarını ayrıntılı biçimde aktarır. Elçiler ordugâha varmadan önce Göktürk din adamları tarafından ateşin üzerinden geçirilerek kötü ruhlardan arındırıldı. Zemarkhos, hükümdarın ipek perdelerle süslü bir çadırda, iki tekerlekli altın bir taht üzerinde oturduğunu, ziyafetlerde altın ve gümüş kaplar kullanıldığını yazar. Bu anlatım, Göktürk sarayının zenginliğini ve İpek Yolu ticaretinden elde edilen gücü gözler önüne serer.
İttifakın sonucu: 572 Bizans-Sasani savaşı
İstemi ile Bizans arasında kurulan yakınlık, Sasanileri iki taraftan sıkıştırmayı amaçlıyordu. Bizans İmparatoru II. Iustinus, 572'de Sasanilerle yeniden savaşa girdi. Tarihçiler bu kararın birçok nedeni olduğunu, Göktürk ittifakının da Bizans'ı cesaretlendiren etkenlerden biri sayıldığını belirtir. Ancak iki müttefik, ortak bir sefer düzenleyecek kadar sıkı bir iş birliği kuramadı. Yine de bu ilişki, Avrasya'nın iki ucundaki güçlerin ilk kez doğrudan diplomatik temas kurduğu dönemlerden biri olarak anılır.
Valentinus elçiliği ve yas töreni (576)
576'da Bizans elçisi Valentinus Göktürk topraklarına geldiğinde İstemi henüz ölmüştü. Menandros'a göre elçiler, Göktürk geleneği uyarınca yasa katılıp yüzlerini çizmek zorunda kaldı. Batıdaki yöneticilerden Turxanthos, Bizans'ın Göktürklerin düşmanı saydığı Avarlarla anlaşmasına öfkelendi ve elçilere sert davrandı. Kısa süre sonra Göktürk birlikleri Kırım'daki Bizans şehri Bosporos'a yöneldi. İstemi'nin ölümüyle Bizans ile kurulan dostluk da sona ermiş oldu.
Bir hükümdar, birçok ad
İstemi, farklı dillerdeki kaynaklarda farklı adlarla geçer. Orhun Yazıtları onu İstemi Kağan diye anar; Bizans kaynaklarında Silziboulos, Arap kaynaklarında Sincibû, Çin kaynaklarında ise Shidianmi biçimlerinde geçtiği kabul edilir. Bu adların aynı kişiye ait olduğu, olayların tarih ve yer bakımından örtüşmesinden çıkarılır. Bu durum, Göktürklerin Bizans'tan Çin'e kadar geniş bir coğrafyada tanındığını gösteren güzel bir örnektir.
Batı kanadının sonraki yolu
İstemi'nin yönettiği batı kanadı, oğlu Tardu döneminde doğudaki kağanlıktan giderek bağımsızlaştı ve Batı Göktürk Kağanlığı olarak anılmaya başladı. Bu devlet, 7. yüzyılın ortalarında Tang Çin'inin baskısı ve iç çekişmeler sonucunda dağıldı. Yedisu ve çevresinde daha sonra Türgişler ve Karluklar gibi topluluklar öne çıktı; böylece İstemi'nin kurduğu batı düzeni, başka Türk siyasi yapılarına zemin hazırladı.
Sık sorulan sorular
Yabgu ne demek? Göktürklerde kağandan sonra gelen, genellikle bir kanadı yöneten hanedan üyesinin unvanıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Menandros Protektor, Tarih (Zemarkhos elçiliği anlatısı).
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Köktürkler” maddesi.
- R. C. Blockley – The History of Menander the Guardsman (1985), Zemarkhos ve Valentinus elçilikleri
- Denis Sinor (ed.) – The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Merak edilenler
İstemi Yabgu kimdir? İstemi Yabgu, Bumin Kağan’ın kardeşidir ve 552’den 576’ya kadar Göktürk Kağanlığı’nın batı kanadını yönetti.
İstemi Yabgu ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 552 – 576.
İstemi Yabgu’nun en büyük zaferi hangisidir? Büyük zafer: Akhunların (Eftalitler) yenilgisi, 560’lar.
İstemi Yabgu’nun yerine kim geçti? Ardılı: Oğlu Tardu.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir