Kapgan Kağan, Çin hâkimiyetine son vererek İkinci Göktürk Kağanlığı’nı kuran İlteriş Kutluk Kağan’ın kardeşidir. İlteriş’in 692’deki ölümünde oğulları Bilge ve Kül Tigin küçük oldukları için tahta Kapgan geçti.
Fetihler
Kapgan Kağan, deneyimli vezir Tonyukuk’un danışmanlığında güçlü bir ordu kurdu. Tang Çini’ne karşı defalarca sefer düzenledi ve Çin sarayından ipek, tohum ve tarım aletleri aldı. 710’da Sayan Dağları’nı aşarak Kırgızları, 711’de Bolçu’da Türgişleri yendi; Göktürk ordusu Maveraünnehir’e kadar ilerledi. Kitanlar ve Tatabılar da kağanlığa bağlandı.
Son yılları
Uzun seferler ve sert yönetimi, bağlı boyların ayaklanmalarına yol açtı. Kapgan Kağan 716’da kuzeydeki Bayırku boyuna karşı yaptığı seferden dönerken pusuya düşürülerek öldürüldü.
Ardından gelenler
Ölümünden sonra kısa bir mücadele yaşandı; Kül Tigin, Kapgan’ın oğlunu ve çevresini saf dışı bırakarak ağabeyi Bilge Kağan’ı tahta çıkardı. Kapgan Kağan’ın seferleri, Orhun yazıtlarında Göktürk devletinin yeniden yükselişinin bir parçası olarak anılır.
Adının anlamı
"Kapgan" unvanı, Eski Türkçedeki "kap-" (yakalamak, ele geçirmek) fiilinden türetilmiş kabul edilir ve genellikle "fetheden, ele geçiren" diye açıklanır. Çin kaynaklarında hükümdar Mochuo adıyla geçer. Orhun yazıtlarında ise adı çoğu zaman anılmaz; Bilge Kağan ve Kül Tigin, onu "amcam kağan" diye anar. Bu adlandırma, yazıtların İlteriş'in oğullarının gözünden yazıldığını ve Kapgan'ın soyundan gelenlerin 716'dan sonra iktidardan uzaklaştırıldığını da hatırlatır.
698 seferi ve evlilik krizi
Kapgan Kağan, Çin'de o sırada Tang hanedanının yerine kendi Zhou hanedanını ilan etmiş olan İmparatoriçe Wu Zetian ile ilişkilerde sert bir tutum izledi. Kızını bir Tang prensiyle evlendirmek istediğinde, 698'de damat olarak imparatoriçenin akrabası Wu Yanxiu gönderildi. Kapgan bunu kabul etmedi, damadı alıkoydu ve Tang hanedanını yeniden tahta çıkarma bahanesiyle kuzey Çin'e geniş bir akın düzenledi. Bu sefer, Göktürklerin Çin sarayı üzerindeki baskısının en güçlü örneklerinden biridir.
Tonyukuk Yazıtı'ndaki seferler
Kapgan döneminin seferleri en ayrıntılı biçimde Tonyukuk Yazıtı'nda anlatılır. Yazıta göre Göktürk ordusu Kırgızlara ulaşmak için karla kaplı Kögmen (Sayan) dağlarını bir kılavuz yardımıyla, karı açarak aştı ve Kırgızları uykudayken bastırdı. Ardından Altay yönünden ilerleyerek Bolçu'da Türgişleri yendi. Yazıt, ordunun İnci Irmağı'nı (Seyhun) geçerek Demir Kapı'ya kadar ulaştığını yazar. Bu anlatımlar, Göktürklerin bu dönemde Orta Asya'nın geniş bir bölümünde etkili olduğunu gösterir.
Yeğenleri Bilge ve Kül Tigin'in yetişmesi
İlteriş'in oğulları Bilge ve Kül Tigin, amcalarının yönetiminde yetişti. Bilge Kağan Yazıtı'na göre Bilge, amcası kağanın döneminde on dört yaşında Tarduş halkının başına şad olarak getirildi. Kül Tigin Yazıtı ise Kül Tigin'in on altı yaşındayken Altı Çub Soğdaklara karşı bir sefere katıldığını anlatır. İki kardeş bu yıllarda Kapgan'ın seferlerinde komutan olarak deneyim kazandı. 716'dan sonra kurdukları düzen, bu seferlerde edinilen tecrübe ve Tonyukuk'un desteği üzerine kuruldu.
Kitan ayaklanması ve geri alınan Türk aileleri
696'da Kitanlar, Zhou yönetimine karşı büyük bir ayaklanma başlattı. Kapgan Kağan bu fırsatı değerlendirdi: Çin sarayına yardım teklif etti ve Kitanların yurduna arkadan saldırarak ayaklanmanın bastırılmasına katkıda bulundu. Karşılığında Çin'in kuzey sınır bölgelerine yerleştirilmiş Türk ailelerinin geri verilmesini, ayrıca tohumluk tahıl ve tarım aletleri istedi. Çin kaynaklarına göre bu isteklerin önemli bir kısmı kabul edildi; bu kazanımlar, kağanlığın nüfusunu ve ekonomik gücünü artırdı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Orhun Yazıtları (Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları).
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Göktürkler” maddesi.
- Encyclopaedia Britannica, “Turk (people)” maddesi.
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları (Türk Dil Kurumu Yayınları)
- Denis Twitchett (ed.), The Cambridge History of China, Cilt 3: Sui and T’ang China, 589–906
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Otto Harrassowitz, 1992
Merak edilenler
Kapgan Kağan kimdir? Kapgan Kağan, İkinci Göktürk Kağanlığı’nın kurucusu İlteriş Kutluk Kağan’ın kardeşidir ve 692–716 yılları arasında hüküm sürdü.
Kapgan Kağan ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 692 – 716.
Kapgan Kağan ne zaman öldü? Ölüm: 716, Bayırkulara karşı dönüş yolunda.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir