Göktürkler, 6. yüzyılın ortasında Orta Asya bozkırlarında kurulan ve kısa sürede Mançurya'dan Karadeniz'in kuzeyine kadar uzanan geniş bir coğrafyaya hâkim olan bir kağanlıktır. "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk siyasi yapı olarak kabul edilir.
Kuruluş
Göktürkler, başlangıçta Avarlara (Juan-juanlar) bağlı olarak Altay Dağları çevresinde yaşıyor ve demircilikleriyle tanınıyordu. 552 yılında Bumin Kağan, Avar egemenliğine son vererek bağımsız Göktürk Kağanlığı'nı kurdu. Bumin Kağan'ın kısa süre sonra ölmesinin ardından devlet, doğuda kağanın, batıda ise kardeşi İstemi Yabgu'nun yönettiği iki kanatlı bir yapıyla genişlemeye devam etti.
Bir dünya gücü
Göktürkler; İpek Yolu ticaretinde önemli bir rol oynadı, Sasani İmparatorluğu ve Bizans ile diplomatik ilişkiler kurdu. İstemi Yabgu döneminde Bizans'a elçiler gönderildiği ve iki taraf arasında karşılıklı ziyaretler yapıldığı bilinmektedir. Bu ilişkiler, İpek Yolu'ndaki ipek ticaretinin kontrolü açısından büyük önem taşıyordu.
Fetret ve yeniden doğuş
İç karışıklıklar ve Çin'in Tang Hanedanı'nın baskısı sonucunda 630 yılında Doğu Göktürk Kağanlığı Çin hâkimiyetine girdi. Yaklaşık yarım asır süren bu dönemin ardından Kutluk (İlteriş) Kağan önderliğinde yeniden bağımsızlık kazanıldı ve 682'de İkinci Göktürk (Kutluk) Kağanlığı kuruldu.
Orhun Yazıtları: Taşa kazınmış tarih
İkinci Göktürk Kağanlığı döneminde dikilen Orhun Yazıtları, Türk dilinin bilinen en eski ve en önemli yazılı belgeleri arasındadır. Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ve vezir Tonyukuk adına dikilen bu anıtlarda devletin tarihi, yaşanan zorluklar ve halka verilen öğütler anlatılır. Yazıtlarda kullanılan alfabe, Göktürk (Orhun) alfabesi olarak bilinir.
Sonu ve mirası
744 yılında Uygur, Basmıl ve Karluk boylarının ortak saldırısıyla İkinci Göktürk Kağanlığı sona erdi ve bölgede Uygur Kağanlığı kuruldu. Göktürklerin devlet geleneği, unvanları, yazısı ve "Türk" adı, sonraki Türk devletlerine önemli bir miras bıraktı.
Devlet yapısı: Kağan, yabgu ve ikili teşkilat
Göktürk Kağanlığı, bozkır devletlerinde sık görülen ikili bir yönetim düzeniyle örgütlenmişti. Devletin doğu kanadını kurucu Bumin Kağan'ın soyu, batı kanadını ise kardeşi İstemi Yabgu ve onun ardılları yönetti. Batı kanadının başındaki yönetici, kağana bağlı olmakla birlikte geniş bir hareket serbestliğine sahipti.
- Kağan: Devletin en yüksek hükümdarıydı; yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verilen "kut"tan geldiğine inanılırdı.
- Yabgu ve şad: Hanedan üyelerine verilen yüksek unvanlardı; kanatların ve boyların yönetiminde görev alırlardı.
- Kurultay: Önemli kararlar, boy beylerinin katıldığı toplantılarda görüşülürdü.
İpek Yolu diplomasisi: Bizans ve Sasaniler
Göktürkler, kuruluşlarından kısa süre sonra İpek Yolu ticaretinin önemli bir ortağı oldu. İstemi Yabgu, Sasani hükümdarı I. Hüsrev ile birlikte 6. yüzyılın ortalarında Akhunları (Eftalitler) yenerek Orta Asya'daki ticaret yollarının bir bölümünü denetimine aldı.
İpek ticaretinde Sasanilerle anlaşma sağlanamayınca İstemi, Soğdlu tüccar Maniakh başkanlığındaki bir elçilik heyetini 568 yılı civarında Bizans İmparatoru II. Justinus'a gönderdi; Bizans da kısa süre sonra Zemarkhos adlı elçiyi Göktürk sarayına yolladı. Bu görüşmeler, Bizanslı tarihçi Menandros'un aktardığı parçalar sayesinde bugüne ulaştı ve Göktürklerin dönemin büyük güçleri arasında nasıl bir yer edindiğini gösterir.
Sık sorulan sorular
"Göktürk" adı ne anlama gelir?
"Kök" kelimesi gök ya da mavi anlamına gelir; ancak bu adın tam olarak neyi ifade ettiği konusunda tarihçiler arasında farklı yorumlar vardır. Bazı yorumlarda göğün kutsallığına, bazılarında ise yön sistemiyle ilişkili olarak doğuya işaret ettiği düşünülür.
Orhun Yazıtları bugün nerede?
Yazıtlar Moğolistan'da, Orhun Nehri vadisinde bulunur ve bu alan UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki Orhun Vadisi Kültürel Peyzajı kapsamında korunmaktadır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Göktürkler
- Encyclopaedia Britannica – Turk (people)
- R. C. Blockley – The History of Menander the Guardsman (1985)
Merak edilenler
Göktürk Kağanlığı nedir? Göktürk Kağanlığı, 552’de Bumin Kağan’ın Avarları yenmesiyle kuruldu ve kısa sürede Mançurya’dan Karadeniz’in kuzeyine uzanan bir bozkır imparatorluğuna dönüştü.
Göktürk Kağanlığı ne zaman kuruldu? Kuruluş: 552, Bumin Kağan.
Göktürk Kağanlığı ne zaman yıkıldı? Yıkılış: 744, Uygur, Basmıl ve Karluk ittifakı.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir