İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

İlteriş Kutluk Kağan: Göktürk Bağımsızlığını Yeniden Kazanan Hükümdar

İlteriş Kutluk Kağan, Çin’in Tang Hanedanı egemenliğinde geçen yarım yüzyılın ardından 682’de Göktürk Devleti’ni yeniden kurdu. Veziri Tonyukuk ile birlikte dağınık boyları topladı ve İkinci Göktürk (Kutluk) Kağanlığı’nın temellerini attı. Bilge Kağan ve Kül Tigin’in babasıdır.

İlteriş Kutluk Kağan: Göktürk Bağımsızlığını Yeniden Kazanan Hükümdar
Görsel: naturalearthdata.com / Wikimedia Commons (CC0)

630’da Doğu Göktürk Kağanlığı’nın Tang Hanedanı’na yenilmesinin ardından Göktürkler yaklaşık yarım yüzyıl Çin egemenliğinde yaşadı. Bu dönemde birçok bağımsızlık girişimi başarısız oldu. 680’lerin başında Kutluk adlı bir Göktürk beyi, küçük bir toplulukla dağlara çekilerek yeniden örgütlenmeye başladı.

Bağımsızlık

Orhun Yazıtları, Kutluk’un önce 17 kişiyle yola çıktığını, topluluğun kısa sürede 70’e, ardından 700 kişiye ulaştığını anlatır. Deneyimli devlet adamı Tonyukuk’un desteğiyle Çin’e ve çevredeki boylara karşı başarılı seferler yapıldı. 682’de Kutluk, “ili derleyen” anlamına gelen İlteriş Kağan unvanını aldı ve Göktürk Devleti yeniden kuruldu.

Devleti güçlendirmesi

İlteriş Kağan, hükümdarlığı boyunca Tokuz Oğuzlar, Kırgızlar ve Çin’e karşı pek çok sefer düzenledi. Kutsal kabul edilen Ötüken bölgesini yeniden merkez yaptı. Yazıtlar, bu dönemi Türk halkının yeniden “il” (devlet) ve “kağan” sahibi olduğu bir diriliş olarak anlatır.

Ölümü

İlteriş Kağan 692 civarında öldü. Oğulları Bilge ve Kül Tigin küçük olduğu için yerine kardeşi Kapgan Kağan geçti.

Tonyukuk Yazıtı'nda kuruluş

İlteriş Kağan'ın yükselişini en canlı anlatan kaynaklardan biri, 8. yüzyılın ilk çeyreğinde bugünkü Ulan Batur yakınlarına dikilen Tonyukuk Yazıtı'dır. Yazıtta yaşlı vezir, Çin egemenliği altında geçen yılları ve küçük topluluğun dağlarda nasıl toparlandığını kendi ağzından anlatır. Tonyukuk, kağanı harekete geçmeye kendisinin teşvik ettiğini ve ona yol gösterdiğini vurgular. Bu yüzden tarihçiler, yazıtın değerli bir tanıklık olmakla birlikte vezirin kendi rolünü öne çıkaran bir anlatı olduğunu da hesaba katar.

Kırk yedi sefer, yirmi savaş

Kül Tigin Yazıtı, İlteriş Kağan'ın hükümdarlığını bir mücadele dönemi olarak özetler. Yazıta göre kağan, devleti yeniden kurmak için kırk yedi kez sefere çıkmış ve yirmi kez savaşmıştır. Bu seferlerin hedefleri arasında Tang sınır bölgeleri, Tokuz Oğuzlar, Kırgızlar ve Kıtaylar gibi çevre topluluklar vardı. Yazıt, kağanın bu başarılarla "ilini yitirmiş" halkı yeniden devlet sahibi, "kağanını yitirmiş" halkı yeniden kağan sahibi yaptığını söyler. Bu sözler, İlteriş unvanının anlamıyla da örtüşür.

Tölis ve Tarduş: devletin iki kanadı

İlteriş Kağan, eski Göktürk geleneğine uygun olarak devleti doğu ve batı kanatlarına ayırdı. Yazıtlara göre doğudaki Tölis ve batıdaki Tarduş boylarını yeniden düzenledi ve başlarına hanedan üyelerinden yabgu ve şad unvanlı yöneticiler atadı. Bu düzen, geniş bozkırda farklı boyları tek merkeze bağlamanın yoluydu. Çin kaynaklarında İlteriş, Gudulu adıyla anılır; Tang kroniklerinde onun döneminde kuzey sınırına yapılan akınlar ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir.

İkinci Göktürk Kağanlığı neden önemlidir?

İlteriş'in kurduğu İkinci Göktürk Kağanlığı 682'den 744'e kadar yaklaşık altmış yıl sürdü. Bu kısa sayılabilecek dönem, Türk tarihinin en önemli yazılı belgelerini bıraktı: Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları. Yazıtlar, İlteriş'in oğulları ve veziri tarafından onun mirasını anlatmak için dikildi. Böylece İlteriş, kendi yazıtı bulunmasa da oğullarının taşlara kazıttığı sözlerle tanınan bir kurucu olarak tarihe geçti.

İl Bilge Hatun: kağanın eşi

İlteriş Kağan'ın eşi ve Bilge Kağan ile Kül Tigin'in annesi İl Bilge Hatun, Orhun Yazıtları'nda saygıyla anılır. Kül Tigin Yazıtı, devletin yeniden kuruluşunu anlatırken babayla birlikte anneyi de anar ve hatunun kağanın yanında yer aldığını vurgular. Bu ifadeler, Göktürklerde hatunun devlet törenlerinde ve siyasi hayatta görünür bir yeri olduğunu gösteren önemli tanıklıklardandır.

Sık sorulan sorular

İlteriş unvanı ne anlama gelir? “İl” (devlet, halk) ve “teriş” (derleyen, toplayan) sözcüklerinden oluşur; “devleti yeniden toplayan” demektir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Talat Tekin, Orhon Yazıtları (Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları).
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Köktürkler” maddesi.
  3. Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş.
  4. Talat Tekin – Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (Türk Dil Kurumu)
  5. Peter B. Golden – Türk Halkları Tarihine Giriş

Merak edilenler

İlteriş Kutluk Kağan kimdir? İlteriş Kutluk Kağan, Çin’in Tang Hanedanı egemenliğinde geçen yarım yüzyılın ardından 682’de Göktürk Devleti’ni yeniden kurdu.

İlteriş Kutluk Kağan ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 682 – 692.

İlteriş Kutluk Kağan’ın yerine kim geçti? Ardılı: Kardeşi Kapgan Kağan.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir