İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Taspar Kağan: Budizm’e İlgisiyle Bilinen Göktürk Hükümdarı

Taspar Kağan, Bumin Kağan’ın oğlu ve Mukan Kağan’ın kardeşidir; 572–581 yılları arasında Göktürk Kağanlığı’nı yönetti. Kuzey Çin’deki iki rakip hanedanın rekabetinden yararlanarak büyük gelir sağladı. Budizm’e ilgi göstermesi ve Moğolistan’daki Bugut Yazıtı ile bağlantısı nedeniyle Türk kültür tarihinde önemli bir yere sahiptir.

Taspar Kağan: Budizm’e İlgisiyle Bilinen Göktürk Hükümdarı

Taspar Kağan (Çin kaynaklarında Tuobo), ağabeyi Mukan Kağan’ın 572’deki ölümünden sonra kağan oldu. Kağanlığın doğu kısmını yönetirken, akrabalarını farklı bölgelere küçük kağanlar olarak atadı; batıda ise İstemi Yabgu’nun yönetimi sürüyordu.

Çin hanedanlarıyla ilişkiler

Kuzey Çin’deki Kuzey Zhou ve Kuzey Qi hanedanları Göktürk desteği için her yıl büyük miktarda ipek gönderiyordu. Çin kaynaklarına göre Taspar Kağan, “güneydeki iki oğlum itaatli olduğu sürece neden fakirlikten korkayım” diyerek bu durumdan duyduğu memnuniyeti dile getirmişti.

Budizm

Taspar Kağan, Kuzey Qi sarayından gelen bir Budist rahibin etkisiyle Budizm’e ilgi duydu. Kaynaklara göre bir Budist tapınağı yaptırdı ve bir Budist metninin Türkçeye çevrilmesini istedi. Moğolistan’da bulunan ve Soğd dilinde yazılmış Bugut Yazıtı, Taspar Kağan döneminden ve onun adından söz eden en eski Göktürk belgelerinden biridir.

Ölümü ve sonrası

Taspar Kağan 581’de öldü. Ardından çıkan taht kavgaları ve Çin’de Sui Hanedanı’nın kurulmasıyla değişen dengeler, kağanlığın kısa süre sonra Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmasına giden süreci başlattı.

Kuzey Qi'nin çöküşü ve sürgündeki prens

577'de Kuzey Zhou, rakibi Kuzey Qi'yi ortadan kaldırarak kuzey Çin'i birleştirdi. Taspar Kağan, bu dengeyi bozan gelişmeye tepki gösterdi ve yanına sığınan Qi prensi Gao Shaoyi'yi Qi imparatoru olarak tanıdı. Göktürkler, onun adına Kuzey Zhou sınırına seferler düzenledi. Ancak 580 civarında Kuzey Zhou ile bir evlilik yoluyla barış sağlandı ve Gao Shaoyi Zhou tarafına teslim edildi. Bu olay, Göktürklerin Çin'deki iç rekabeti kendi çıkarına göre yönlendirmeye çalıştığını gösterir.

Bugut Yazıtı'nın özellikleri

Bugut Yazıtı, 1956'da Moğolistan'ın Arhangay bölgesinde bulundu. Bir kaplumbağa kaidesi üzerine dikilen taşın üç yüzünde Soğd dilinde bir metin bulunur; dördüncü yüzdeki Brahmi yazılı metin ise çok aşınmıştır ve dili araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Soğdca metin, Göktürk hanedanının üyelerini ve Budist bir topluluk kurulması isteğini anar. Yazıt, Göktürk devletinin ilk dönemlerinde Soğd dilinin yazı ve diplomasi dili olarak kullanıldığını gösteren en önemli belgelerden biridir.

Budist rahip Huilin ve Nirvana Sutrası

Çin kaynaklarına göre Kuzey Qi'den Göktürk ülkesine gelen Huilin adlı bir Budist rahip, Taspar Kağan'a Budizm'in temel öğretilerini anlattı. Taspar Kağan, bunun üzerine Budist kutsal metinlerinin kendi diline çevrilmesini istedi; kaynaklarda Kuzey Qi sarayının Nirvana Sutrası'nı Türk diline çevirtip gönderdiği belirtilir. Bu çevirinin bugüne ulaşan bir nüshası bilinmez. Yine de bu bilgi, Türklerin Budizm'le ilk resmî temaslarından biri olarak kabul edilir.

Ardıllık krizi ve bölünmenin başlangıcı

Taspar Kağan ölmeden önce tahtı, ağabeyi Mukan Kağan'ın oğlu Talopien'e (Apa) bırakmak istedi. Ancak boy beyleri, Talopien'in annesinin soyunu düşük buldukları gerekçesiyle buna karşı çıktı ve Taspar'ın oğlu Anlo'yu tahta çıkardı. Kısa süre sonra Anlo çekildi ve İşbara (Şabolüe) kağan oldu. Talopien ise Apa Kağan unvanıyla ayrı bir güç merkezi oluşturdu. Bu çekişmeler, Göktürk Kağanlığı'nın 580'lerde Doğu ve Batı olarak ayrılmasına giden yolu açtı.

Adının okunuşu

Hükümdarın adı Çin kaynaklarında Tuobo biçiminde geçer. Türk tarih yazımında bu ad genellikle "Taspar" olarak okunur; bazı araştırmacılar ise "Tatpar" ya da "Tapar" gibi farklı okunuşlar önermiştir. Bugut Yazıtı'nın Soğdca metninde geçen hükümdar adları da bu tartışmaya katkı sağlar, ancak taşın aşınmış bölümleri kesin bir sonuca varmayı zorlaştırır. Bu yüzden ad, kitaplarda farklı yazımlarla karşımıza çıkabilir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Göktürkler” maddesi.
  2. Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi.
  3. Encyclopaedia Iranica, “Bugut inscription” maddesi.
  4. S. G. Kljaštornyj ve V. A. Livšic, "The Sogdian Inscription of Bugut Revised", Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 26, 1972
  5. Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia, 1990
  6. Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Otto Harrassowitz, 1992

Merak edilenler

Taspar Kağan kimdir? Taspar Kağan, Bumin Kağan’ın oğlu ve Mukan Kağan’ın kardeşidir; 572–581 yılları arasında Göktürk Kağanlığı’nı yönetti.

Taspar Kağan ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 572 – 581.

Taspar Kağan ne zaman öldü? Ölüm: 581.

Taspar Kağan’ın babası kimdir? Babası: Bumin Kağan.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir