Bumin, 6. yüzyılın başında Altay Dağları çevresinde yaşayan ve Avar (Juan-juan) Kağanlığı’na bağlı olan Göktürk boyunun önderiydi. Çin kaynaklarında T’u-men adıyla geçer. Göktürkler o dönemde Avarlar için demir işleyen bir boy olarak bilinirdi.
Bağımsızlığa giden yol
Çin kaynaklarına göre Bumin, önce Avarlara karşı ayaklanan Tölesleri yenerek onların sadakatini kazandı. Ardından Avar hükümdarından bir prensesle evlenmek istedi; bu istek küçümseyici bir dille reddedilince Avarlarla ilişkisini kesti ve Batı Wei Çin’iyle ittifak kurdu.
552 ve Göktürk Kağanlığı
552’de Bumin, Avar Kağanlığı’nı yendi ve “İl Kağan” unvanıyla Göktürk Kağanlığı’nı kurdu. Kardeşi İstemi, batı kanadının yönetimini üstlendi. Bumin aynı yıl öldü; yerine önce oğlu Kara (Issık) Kağan, kısa süre sonra da diğer oğlu Mukan Kağan geçti. Mukan döneminde devlet büyük bir imparatorluğa dönüştü.
Orhun Yazıtları’nda Bumin
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları, Türk devletinin kuruluşunu anlatırken “Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındığında, ikisinin arasında insanoğlu kılınmış. İnsanoğlunun üzerine atalarım Bumın Kağan, İstemi Kağan oturmuş” diye başlar. Bu sözler, Bumin’in Türk tarihindeki kurucu yerini gösterir.
Aşina soyu ve kurt efsanesi
Bumin'in mensup olduğu hanedan, Çin kaynaklarında Aşina (A-shih-na) adıyla anılır. Aynı kaynaklar Göktürklerin kökenine dair bir efsane aktarır: Bir savaşta bütün halkı öldürülen bir çocuk, bir dişi kurt tarafından beslenip büyütülür ve soy bu kurttan türer. Göktürklerin sancaklarında kurt başı bulunduğu da Çin kaynaklarında yazılıdır. Bu efsane, sonraki yüzyıllarda başka Türk topluluklarının köken anlatılarında da benzer biçimlerde karşımıza çıkar.
"Demirci kölemiz": Avar hükümdarının cevabı
Çin kaynaklarına göre Bumin, Töleslerin isyanını bastırarak Avar hükümdarı Anagui'ye hizmet ettikten sonra onun kızıyla evlenmek istedi. Anagui bu isteği, Bumin'i "demirci kölemiz" diye aşağılayarak reddetti. Bu cevap, Göktürklerin Avarlara bağlı ve demircilikle bilinen bir topluluk olduğunu gösterir. Bumin elçiyi öldürterek Avarlarla bağını kopardı. 552'deki yenilgiden sonra Anagui'nin kendi canına kıydığı aktarılır ve Avar Kağanlığı'nın bozkırdaki egemenliği sona erdi.
Batı Wei ile evlilik bağı
Bumin, Avarlara karşı güç kazanmak için Kuzey Çin'deki Batı Wei hanedanıyla ilişki kurdu. Batı Wei sarayı 551'de bir prensesini Bumin'e eş olarak gönderdi. Bu evlilik, Göktürklerin artık bozkırda Çin devletlerinin muhatap aldığı bağımsız bir güç olduğunu gösteriyordu. Ertesi yıl Avarlara karşı kazanılan zafer, bu diplomatik hazırlığın ardından geldi. Böylece Bumin, savaşla diplomasiyi birlikte kullanan bir kurucu olarak öne çıkar.
"Türk" adının bir devlet adı olması
Bumin'in kurduğu kağanlık, "Türk" adını bir devletin adı olarak taşıyan ilk siyasi yapı kabul edilir. Çin kaynakları bu adı T'u-chüeh biçiminde yazar. Sonraki yüzyıllarda Orhun Yazıtları, devletin kurucuları olarak Bumin ve İstemi'yi anarken halkı "Türk budun" diye adlandırır. Bu nedenle 552 yılı, Türk tarihi yazımında yalnızca bir devletin değil, Türk adıyla anılan siyasi geleneğin de başlangıcı olarak görülür.
Sık sorulan sorular
Göktürk Devleti ne zaman kuruldu? 552’de, Bumin Kağan’ın Avarları yenmesiyle.
Bumin ile İstemi arasındaki ilişki nedir? Kardeştirler; Bumin doğu kanadının ve devletin başı, İstemi batı kanadının yöneticisidir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları (Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü).
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Köktürkler” maddesi.
- Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş.
- Denis Sinor (ed.) – The Cambridge History of Early Inner Asia (1990), Göktürkler bölümü
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Bumin Kağan” maddesi
Merak edilenler
Bumin Kağan kimdir? Bumin Kağan, 552’de Avar (Juan-juan) Kağanlığı’nı yenerek Göktürk Kağanlığı’nı kurdu ve “İl Kağan” unvanını aldı.
Bumin Kağan ne zaman öldü? Ölüm: 552.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir