Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Taspar Kagan: Phật giáo Quan tâm của Vua Göktürk

Taspar Kagan, con trai của Bumin Kagan và em trai của Muqan Kagan, cai trị Khagan quốc Göktürk từ năm 572 đến 581. Ông thu được thu nhập lớn từ sự cạnh tranh giữa hai triều đại ở miền Bắc Trung Quốc. Sự quan tâm đến Phật giáo và mối liên hệ với Bia Bugut tại Mông Cổ khiến ông có vị trí quan trọng trong lịch sử văn hóa Thổ Nhĩ Kỳ.

Taspar Kagan: Phật giáo Quan tâm của Vua Göktürk

Taspar Kagan (Tuobo trong tư liệu Trung Quốc) trở thành Kagan sau cái chết của anh trai Muqan Kagan năm 572. Khi cai trị phần phía đông của Khagan quốc, ông bổ nhiệm các người thân làm Kagan nhỏ hơn ở các vùng khác nhau; ở phía tây Istemi Yabgu tiếp tục cai trị.

Quan hệ với các triều đại Trung Quốc

Hai triều đại Bắc Zhou và Bắc Qi của miền Bắc Trung Quốc gửi lượng lụa lớn hàng năm để đảm bảo sự ủng hộ của Göktürk. Theo tư liệu Trung Quốc, Taspar bày tỏ sự hài lòng bằng cách nói rằng miễn là "hai con trai ở phía nam" của ông tuân thủ, ông không cần lo nghèo đói.

Phật giáo

Bị ảnh hưởng bởi một nhà sư Phật giáo từ triều đình Bắc Qi, Taspar quan tâm đến Phật giáo. Theo các nguồn sử, ông đã xây một ngôi chùa Phật và yêu cầu dịch một kinh Phật sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Bia Bugut, được tìm thấy tại Mông Cổ và viết bằng tiếng Sogdian, là một trong những tài liệu Göktürk sớm nhất và nhắc đến Taspar Kagan.

Cái chết và hậu quả

Taspar Kagan mất năm 581. Những cuộc đấu tranh kế vị sau đó, và sự thay đổi cân bằng quyền lực sau khi triều Sui được thành lập ở Trung Quốc, bắt đầu quá trình sớm muộn chia Khagan quốc thành hai phần phía đông và phía tây.

Sự sụp đổ của Bắc Qi và hoàng tử lưu vong

Năm 577 Bắc Zhou tiêu diệt đối thủ Bắc Qi và thống nhất miền Bắc Trung Quốc. Taspar Kagan phản ứng lại sự phát triển này, làm đảo lộn cân bằng quyền lực, và công nhận hoàng tử Qi là Gao Shaoyi, người đã trú ẩn nơi ông, làm hoàng đế của Qi. Göktürk khởi động các chiến dịch tấn công biên giới Bắc Zhou dưới danh nghĩa của ông. Khoảng năm 580, tuy nhiên, hòa bình được thiết lập với Bắc Zhou thông qua một cuộc hôn nhân, và Gao Shaoyi bị bàn giao cho phía Zhou. Sự kiện này cho thấy Göktürk cố gắng điều khiển cuộc cạnh tranh nội bộ ở Trung Quốc để có lợi cho mình.

Đặc điểm của Bia Bugut

Bia Bugut được phát hiện năm 1956 tại khu vực Arkhangai của Mông Cổ. Tảng đá, được dựng trên nền hình rùa, mang văn bản bằng tiếng Sogdian trên ba mặt; mặt thứ tư có văn Brahmi nhưng đã mòn nặng nề và ngôn ngữ của nó còn gây tranh cãi giữa các nhà nghiên cứu. Văn bản Sogdian nhắc đến các thành viên triều đại Göktürk và nguyện vọng thành lập một cộng đồng Phật giáo. Bia văn này là một trong những tài liệu quan trọng nhất chứng minh tiếng Sogdian được dùng làm ngôn ngữ viết và ngoại giao trong giai đoạn đầu của nhà nước Göktürk.

Nhà sư Phật giáo Huilin và Kinh Niep-bàn

Theo tư liệu Trung Quốc, một nhà sư Phật giáo tên Huilin đến từ Bắc Qi sang đất Göktürk đã giải thích các giáo lý cơ bản của Phật giáo cho Taspar Kagan. Taspar Kagan sau đó yêu cầu dịch các kinh Phật sang ngôn ngữ của mình; các nguồn sử cho rằng triều đình Bắc Qi đã dịch Kinh Niep-bàn sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và gửi đến. Không có bản sao nào của bản dịch này được biết đến hiện nay. Dù vậy, thông tin này được coi là một trong những lần tiếp xúc chính thức đầu tiên của người Thổ Nhĩ Kỳ với Phật giáo.

Khủng hoảng kế vị và khởi đầu sự chia rẽ

Trước khi qua đời, Taspar Kagan muốn nhường ngôi cho Talopien (Apa), con trai của anh trai lớn Mukan Kagan. Tuy nhiên, các quý tộc bộ lạc phản đối vì cho rằng mẹ của Talopien xuất thân thấp kém, và họ đã đặt con trai của Taspar là Anlo lên ngôi. Không lâu sau Anlo nhường vị và Ishbara (Shabolüe) trở thành Kagan. Talopien, mặt khác, thành lập một trung tâm quyền lực riêng với danh hiệu Apa Kagan. Những cuộc cạnh tranh này mở đường cho việc chia rẽ Khagan quốc Göktürk thành phần Đông và Tây vào những năm 580.

Cách đọc tên của ông

Tên của vị vua này xuất hiện trong tư liệu Trung Quốc dưới dạng Tuobo. Trong sử học Thổ Nhĩ Kỳ, tên này thường được đọc là "Taspar"; tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu đã đề xuất các cách đọc khác như "Tatpar" hoặc "Tapar". Tên các vị vua trong văn bản Sogdian của Bia Bugut cũng góp phần vào tranh luận này, nhưng các phần mòn của tảng đá khiến việc đạt được kết luận chắc chắn trở nên khó khăn. Vì lý do đó, tên có thể xuất hiện trong sách với nhiều cách viết khác nhau.

Nguồn tham khảo và đọc thêm

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Göktürkler”.
  2. Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi.
  3. Encyclopaedia Iranica, “Bugut inscription”.
  4. S. G. Kljaštornyj and V. A. Livšic, "The Sogdian Inscription of Bugut Revised", Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 26, 1972
  5. Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia, 1990
  6. Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Otto Harrassowitz, 1992
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *