Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Ο Ατατούρκ και το Ισλάμ: Θρησκευτική πολιτική από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας έως την Κοσμική Δημοκρατία μέσα από τα έγγραφα

Η σχέση του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ με τη θρησκεία αποτελεί ένα από τα πιο συζητημένα θέματα στην Τουρκία. Η συνεργασία με τους μουφτήδες κατά τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, η ίδρυση της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης, το κήryγμα του Μπαλικεσίρ, η ίδρυση της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων, η ερμηνεία του Κορανίου από τον Ελμαλίλι, η κατάργηση του χαλιφάτου, το τουρκικό κάλεσμα σε προσευχή και ο κοσμικός χαρακτήρας του κράτους: τα έγγραφα και οι διαφορετικές εκτιμήσεις.

Ο Ατατούρκ και το Ισλάμ: Θρησκευτική πολιτική από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας έως την Κοσμική Δημοκρατία μέσα από τα έγγραφα

Αυτό το άρθρο αποτελεί το 20ό μέρος της σειράς «Πώς οι Τούρκοι διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία;».

Η σχέση του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ με τη θρησκεία, και ειδικότερα με το Ισλάμ, εξακολουθεί να συζητείται με έντονα συναισθήματα στην Τουρκία σήμερα. Ορισμένοι τον βλέπουν ως έναν ηγέτη που ήθελε να αποκαταστήσει τη θρησκεία στην ουσία της απελευθερώνοντάς την από την πολιτική και τις δεισιδαιμονίες· άλλοι τονίζουν ότι οι πολιτικές της περιόδου περιόρισαν σοβαρά τη θρησκευτική ζωή. Αντί να πάρει θέση σε αυτή τη συζήτηση, το παρόν άρθρο παρουσιάζει τα τεκμηριωμένα γεγονότα και τις κύριες εκτιμήσεις γι' αυτά. Ως το τελευταίο άρθρο της σειράς μας «Πώς οι Τούρκοι διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία;» και της ενότητας της ισλαμικής εγκυκλοπαίδειας, ολοκληρώνει επίσης την ιστορία των ετών 1922–1924 που αφηγηθήκαμε στο άρθρο μας για το χαλιφάτο.

Θρησκευτικοί λόγιοι στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας

Την άνοιξη του 1920, ο Σεΐχης υλ-Ισλάμ στην Κωνσταντινούπολη, Ντουριζαντέ Α。μπντουλλάχ Εφέντης, εξέδωσε φετφά κατά των ηγετών του εθνικού κινήματος στην Ανατολία. Ως απάντηση, μουφτήδες σε πολλές πόλεις της Ανατολίας, με επικεφαλής τον μουφτή της Άγκυρας Μεχμέτ Ριφάτ (Μπόρεκτσι) Εφέντη, υπέγραψαν έναν αντι-φετφά που κήρυσσε θεμιτό τον αγώνα κατά της κατοχής. Κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Ανεξαρτησίας, πολλοί μουφτήδες, ιμάμηδες και θρησκευτικοί δάσκαλοι συμμετείχαν σε συνέδρια, οργάνωσαν τον λαό και υπηρέτησαν ως βουλευτές στην πρώτη Συνέλευση. Ο Ριφάτ Μπόρεκτσι έγινε ο πρώτος επικεφαλής της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων που ιδρύθηκε το 1924.

23 Απριλίου 1920: η ίδρυση της Συνέλευσης

Η Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας άνοιξε στην Άγκυρα με προσευχές την Παρασκευή 23 Απριλίου 1920, μετά την προσευχή της Παρασκευής στο τζαμί Χατζί Μπαϊράμ. Πριν από την έναρξη, μια διακήρυξη υπογεγραμμένη από τον Μουσταφά Κεμάλ Πασά ζητούσε να γίνουν πλήρεις αναγνώσεις του Κορανίου και της συλλογής χαντίθ του αλ-Μπουχάρι σε ολόκληρη τη χώρα. Αυτό δείχνει ότι ο εθνικός αγώνας εξηγήθηκε επίσης σε ευρέα τμήματα του λαού με θρησκευτικούς όρους.

Το κήρυγμα του Μπαλικεσίρ (1923)

Λίγους μήνες μετά τη νίκη στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, στις 7 Φεβρουαρίου 1923, ο Μουσταφά Κεμάλ Πασάς τέλεσε την προσευχή του μεσημεριού στο Τζαμί Ζαγανός Πασά στο Μπαλικεσίρ. Μετά την προσευχή, οι πεσόντες τιμήθηκαν με απαγγελία του μεβλίντ· στη συνέχεια ανέβηκε στον άμβωνα και απηύθυνε ομιλία στο εκκλησίασμα. Η ομιλία που είναι γνωστή ως «κήρυγμα του Μπαλικεσίρ» ξεκινά ως εξής:

Έγγραφο · Έναρξη του κηρύγματος του Μπαλικεσίρ (7 Φεβρουαρίου 1923), πρωτότυπο τουρκικό
Ey millet! Allah birdir, şanı büyüktür. Allah’ın selâmeti, âtıfeti ve hayrı üzerinয়ে olsun. Peygamber Efendimiz Hazretleri, Cenâb-ı Hak tarafından hakayıkı tebliğe memur ve resul kılınmıştır.
«Ω λαέ! Ο Θεός είναι Ενας, και η δόξα Του είναι μεγάλη. Είθε η ειρήνη, η συμπόνια και η καλοσύνη του Θεού να είναι μαζί σας. Ο Προφήτης μας χρεώθηκε και στάλθηκε από τον Παντοδύναμο Θεό ως αγγελιαφόρος για να μεταδώσει τις αλήθειες.»
Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri (Ομιλίες και Δηλώσεις του Ατατούρκ), τόμ. II (Ερευνητικό Κέντρο Ατατούρκ)· επίσης αναφέρεται στα πρακτικά του τουρκικού Κοινοβουλίου και στην Επαρχιακή Διεύθυνση Πολιτισμού και Τουρισμού του Μπαλικεσίρ. Μετάφραση: YulaHub.

Αργότερα στο κήρυγμα, ο Μουσταφά Κεμάλ είπε ότι τα τζαμιά δεν ήταν μόνο τόποι λατρείας αλλά και διαβούλευσης για θέματα θρησκείας και κόσμου, και ότι τα κηρύγματα έπρεπε να εκφωνούνται σε μια γλώσσα που καταλάβαινε ο λαός και προσαρμοσμένη στις ανάγκες της ημέρας. Στη συνέχεια κατέβηκε από τον άμβωνα και απάντησε σε περισσότερες από είκοσι ερωτήσεις από το εκκλησίασμα. Η ομιλία θεωρείται η πρώτη φορά που εκφράστηκε ανοιχτά η ιδέα ότι τα κηρύγματα πρέπει να γίνονται στα τουρκικά.

1924: το χαλιφάτο, η Διεύθυνση και η ενιαία εκπαίδευση

Στις 3 Μαρτίου 1924 η Συνέλευση ψήφισε τρεις σημαντικούς νόμους. Ο Νόμος υπ' αριθμ. 431 κατήργησε το χαλιφάτο. Ο Νόμος υπ' αριθμ. 430, ο Νόμος περί Ενοποίησης της Εκπαίδευσης, έθεσε όλα τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, συμπεριλαμβανομένων των μετρεσέδων, υπό το Υπουργείο Παιδείας. Ο Νόμος υπ' αριθμ. 429 κατήργησε το Υπουργείο Θρησκευτικού Νόμου και Ευαγών Ιδρυμάτων και το αντικατέστησε με τη Διεύθυνση Θρησκευτικών Υποθέσεων, η οποία ήταν επιφορτισμένη — σύμφωνα με τα λόγια του νόμου — με τη διαχείριση των αποφάσεων του Ισλάμ «σχετικά με την πίστη και τη λατρεία» και τη διαχείριση των θρησκευτικών ιδρυμάτων. Οι θρησκευτικές υπηρεσίες ήρθαν έτσι να διευθύνονται από ένα όργανο προσαρτημένο στην πρωθυπουργία αντί για ένα πολιτικό υπουργείο.

Ένας τουρκικός σχολιασμός και μετάφραση του Κορανίου

Το 1925 η Συνέλευση διέθεσε κεφάλαια για μια τουρκική μετάφραση και σχολιασμό του Κορανίου και μια μετάφραση της συλλογής χαντίθ του αλ-Μπουχάρι. Εκείνο το έτος η Διεύθυνση υπέγραψε συμβόλαια με τον ποιητή Μεχμέτ Ακίφ (Ερσόι) για τη μετάφραση και με τον λόγιο Ελμαλίλι Μουχαμέτ Χամντί Γιαζίρ για τον σχολιασμό. Λόγω συζητήσεων σχετικά με τη χρήση των τουρκικών στη λατρεία, ο Μεχμέτ Ακίφ αργότερα αρνήθηκε να παραδώσει το έργο του, και ο Ελμαλίλι ανέλαβε και τη μετάφραση. Ο εννεάτομος σχολιασμός του Hak Dini Kur’an Dili (Η θρησκεία της αλήθειας, η γλώσσα του Κορανίου) δημοσιεύθηκε μεταξύ 1935 και 1938 και διαβάζεται ακόμα σήμερα ως ένας από τους σημαντικότερους σχολιασμούς στα τουρκικά. Η μετάφραση των χαντίθ πραγματοποιήθηκε με το έργο του Μπαμπανζάντε Αχμέτ Ναΐμ Tecrid-i Sarih Tercemesi. Ορισμένοι ερευνητές σημειώνουν ότι οι πολιτικές πιέσεις της εποχής εμπόδισαν τον Ελμαλίλι να γράψει το έργο του ακριβώς όπως επιθυμούσε.

Βήματα προς την εκκοσμίκευση

  • 1925: Οι σουφικές στοκές και τα δερβίσικα μοναστήρια έκλεισαν, και τα γραφεία των φυλάκων ιερόσυλων και οι σουφικοί τίτλοι καταργήθηκαν.
  • 1926: Υιοθετήθηκε ένας Τουρκικός Αστικός Κώδικας βασισμένος στον Ελβετικό Αστικό Κώδικα.
  • 1928: Η συνταγματική ρήτρα «Η θρησκεία του τουρκικού κράτους είναι το Ισλάμ» αφαιρέθηκε· την ίδια χρονιά υιοθετήθηκε το λατινικό αλφάβητο.
  • 1932: Μια εγκύκλιος της Διεύθυνσης ξεκίνησε την πρακτική της απαγγελίας του καλέσματος σε προσευχή στα τουρκικά. Η πρακτική υποστηρίχθηκε από ποινικές κυρώσεις το 1941 και καταργήθηκε το 1950.
  • 1937: Η αρχή του λαϊκισμού (laiklik) μπήκε στο Σύνταγμα.

Διαφορετικές εκτιμήσεις

Η άποψη των υποστηρικτών: Κατά την άποψη αυτή, ο στόχος του Ατατούρκ δεν ήταν να καταργήσει το Ισλάμ αλλά να εμποδίσει τη χρήση της θρησκείας για πολιτικούς σκοπούς και να την καθαρίσει από τις δεισιδαιμονίες. Η τουρκική ερμηνεία και μετάφραση του Κορανίου, τα τουρκικά κηρύγματα και η διδασκαλία θρησκευτικών εννοιών σε μια γλώσσα που καταλάβαινε ο λαός είχαν σκοπό να επιτρέψουν στους μουσουλμάνους να κατανοήσουν τη θρησκεία τους απευθείας. Η ίδρυση της Διεύθυνσης θεωρείται ένας τρόπος διασφάλισης ότι οι θρησκευτικές υπηρεσίες συνεχίστηκαν υπό την εγγύηση του κράτους.

Η άποψη των επικριτών: Κατά την άποψη αυτή, οι πολιτικές της περιόδου — ειδικά το κλείσιμο των σουφικών στοών, ο δραστικός περιορισμός της θρησκευτικής εκπαίδευσης και η απαγόρευση του αραβικού καλέσματος σε προσευχή — ήταν μια βαθιά παρέμβαση στη θρησκευτική ζωή των ανθρώπων. Οι επικριτές τονίζουν ότι ο τουρκικός λαϊκισμός έθεσε τη θρησκεία υπό κρατικό έλεγχο αντί να διαχωρίσει τη θρησκεία και το κράτος, παράγοντας ένα μοντέλο διαφορετικό από παραδείγματα όπως η Γαλλία.

Πολλοί ιστορικοί σημειώνουν ότι η άποψη του Ατατούρκ για τη θρησκεία είχε διαφορετικές εμφάσεις ανάλογα με τις συνθήκες της εποχής, τις ανάγκες του εθνικού αγώνα και τους στόχους του εκσυγχρονισμού, και επομένως δεν μπορεί να συνοψιστεί σε ένα μόνο απόσπασμα. Οι πηγές για τις ιδιωτικές του πεποιθήσεις είναι επίσης ανοιχτές σε διαφορετικές ερμηνείες.

Ο θάνατός του

Ο Ατατούρκ πέθανε στις 10 Νοεμβρίου 1938 στο Παλάτι Ντολμαμπαχτσέ στην Κωνσταντινούπολη. Η νεκρώσιμη ακολουθία του τελέστηκε στις 19 Νοεμβρίου 1938 στο Παλάτι Ντολμαμπαχτσέ από τον επικεφαλής της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων, Σεραφετίν Γιαλτκάγια. Το σώμα του τοποθετήθηκε προσωρινά στο Μουσείο Εθνογραφίας στην Άγκυρα και μεταφέρθηκε στο Ανιτκαμπίρ το 1953.

Συχνές ερωτήσεις

Σημαίνει ο λαϊκισμός (laiklik) αθρησκία;

Όχι. Ο λαϊκισμός είναι η αρχή ότι η κυβέρνηση και οι νόμοι του κράτους δεν βασίζονται σε θρησκευτικούς κανόνες αλλά στη λογική και τις ανάγκες της κοινωνίας, ότι το κράτος παραμένει ουδέτερο απέναντι στις πεποιθήσεις, και ότι η ελευθερία της θρησκείας και της συνείδησης των πολιτών είναι εγγυημένη. Το πώς πρέπει να ερμηνεύεται η αρχή στην πράξη παραμένει αντικείμενο διαφορετικών απόψεων στην Τουρκία και σε όλο τον κόσμο.

Ήταν ο Ατατούρκ θρησκευτικός;

Οι πηγές και οι ερμηνείες διαφέρουν σε αυτό το ερώτημα. Είναι τεκμηριωμένο ότι μίλησε για το Ισλάμ με σεβασμό στις δημόσιες ομιλίες του, ενώ οι μαρτυρίες των συγχρόνων του για τις ιδιωτικές του πεποιθήσεις ζωγραφίζουν διαφορετικές εικόνες. Στο YulaHub προτιμούμε να παρουσιάζουμε τα τεκμηριωμένα λόγια και τις πολιτικές του αντί να εκφέρουμε κρίση για την προσωπική πίστη.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

  1. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, τόμ. I–III (Ερευνητικό Κέντρο Ατατούρκ).
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, «Diyanet İşleri Başkanlığı», «Börekçi, Mehmed Rifat», «Elmalılı Muhammed Hamdi».
  3. Νόμοι υπ' αριθμ. 429, 430 και 431 (3 Μαρτίου 1924), Resmî Ceride, 6 Μαρτίου 1924.
  4. Niyazi Berkes, The Development of Secularism in Turkey (1964).
  5. Şerif Mardin, Religion, Society, and Modernity in Turkey (2006).
  6. Ayşe Yanardağ, Atatürk Devrimleri ve Diyanet İşleri Başkanlığı (1924–1938) (ATAM, 2018).
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *