Αυτό το άρθρο είναι το 16ο μέρος της σειράς «Πώς διαμόρφωσαν οι Τούρκοι την παγκόσμια ιστορία;».
Η Αίγυπτος αποτελεί ένα από τα μακροβιότερα σκηνικά της τουρκικής ιστορίας. Από τον 9ο έως τον 20ό αιώνα, πολλές από τις δυναστείες και τις στρατιωτικές ελίτ που κυβέρνησαν τη χώρα ήταν τουρκικής καταγωγής. Τα τζαμιά, οι μεντρεσέδες και οι δημόσιες κρήνες του Καΐρου αποτελούν τα πέτρινα ίχνη αυτής της χιλιόχρονης παρουσίας.
Από τη Σαμάρα στο Φουστάτ: Αχμάντ ιμπν Τουλούν
Τον 9ο αιώνα, οι χαλίφηδες των Αββασιδών είχαν ενισχύσει τους στρατούς τους σε μεγάλο βαθμό με Τούρκους στρατιώτες από την Κεντρική Ασία· μια νέα πρωτεύουσα, η Σαμάρα, ιδρύθηκε μάλιστα βόρεια της Βαγδάτης για τα τουρκικά στρατεύματα. Ο Τουλούν, ένας Τούρκος από τη Μπουχάρα, ήταν ένας από αυτούς τους στρατιώτες. Ο γιος του, Αχμάντ (835–884), μεγάλωσε στη Σαμάρα, μαθαίνοντας το Κοράνι, τα χαντίθ και τη λογοτεχνία παράλληλα με τη στρατιωτική του εκπαίδευση. Το 868 στάλθηκε στο Φουστάτ ως αναπληρωτής κυβερνήτης της Αιγύπτου.
Ο Αχμάντ ιμπν Τουλούν έγινε σύντομα ο πραγματικός κύριος της Αιγύπτου. Αν και συνέχισε να στέλνει φόρο υποτέλειας στη Βαγδάτη, δημιούργησε τον δικό του στρατό, αναδιοργάνωσε τα οικονομικά και φρόντισε να επισκευαστεί το σύστημα άρδευσης του Νείλου για να αναζωογονηθεί η γεωργία. Το 878 προσάρτησε τη Συρία στα εδάφη του. Για πρώτη φορά μετά από πολύ καιρό, η Αίγυπτος έγινε το κέντρο μιας περιφερειακής δύναμης.
Αλ-Κατάι και το Τζαμί του Ιμπν Τουλούν
Ο Αχμάντ ιμπν Τουλούν ίδρυσε μια νέα πόλη, το αλ-Κατάι, βόρεια του Φουστάτ. Το μεγάλο τζαμί που έχτισε στην καρδιά της μεταξύ 876 και 879 είναι σήμερα ένα από τα παλαιότερα και καλύτερα διατηρημένα τζαμιά στο Κάιρο. Χτισμένο από τούβλα και γύψο γύρω από μια τεράστια αυλή, φέρει τα σημάδια της αρχιτεκτονικής της Σαμάρα· ο μιναρές του, με την εξωτερική σπειροειδή σκάλα, θυμίζει το Μαλβίγια της Σαμάρα. Ο Αχμάντ ιμπν Τουλούν έχτισε επίσης ένα νοσοκομείο (μπιμαριστάν) που προσέφερε δωρεάν περίθαλψη και ένα υδραγωγείο που μετέφερε νερό στην πόλη.
Υπό τον γιο του, Χουμαραουάιχ (884–896), η αυλική μεγαλοπρέπεια έφτασε στο απόγειό της. Η προίκα που ετοιμάστηκε για τον γάμο της κόρης του Χουμαραουάιχ, Κάτρ αλ-Νάντα, με τον χαλίφη των Αββασιδών αλ-Μουταντίντ ήταν τόσο εντυπωσιακή που έγινε θρυλική στην αραβική λογοτεχνία. Ωστόσο, η δυναστεία ήταν βραχύβια και το 905 οι Αββασίδες έθεσαν ξανά την Αίγυπτο υπό τον άμεσο έλεγχό τους.
Οι Ιχσιδίδες
Το 935, ο Μωάμεθ ιμπν Τουγκτζ, από μια τουρκική οικογένεια της Φεργκάνα, έγινε κυβερνήτης της Αιγύπτου και έλαβε τον τίτλο «Ιχσίντ», τον παλιό τίτλο των ηγεμόνων της Φεργκάνα στην Κεντρική Ασία. Οι Ιχσιδίδες υπερασπίστηκαν την Αίγυπτο και τη Συρία ενάντια στο Βυζάντιο και τους Χαμδανίδες. Ο Καφούρ, ο οποίος κατείχε ουσιαστικά την εξουσία τα τελευταία χρόνια της δυναστείας, πέρασε στη λογοτεχνική ιστορία μέσω της σχέσης του —γεμάτης επαίνους και σάτιρα— με τον αλ-Μουτανάμπι, τον μεγαλύτερο Άραβα ποιητή της εποχής. Το 969 οι Φατιμίδες κατέλαβαν την Αίγυπτο και ίδρυσαν το Κάιρο.
Μαμελούκοι, Οθωμανοί και η δυναστεία του Μωάμεθ Άλη
Οι Μαμελούκοι, που ήρθαν στην εξουσία το 1250, ήταν μια στρατιωτική ελίτ, αρχικά κυρίως κιπτσακικής και, από τα τέλη του 14ου αιώνα, κιρκασιανής καταγωγής. Σταμάτησαν τους Μογγόλους στο Αΐν Τζαλούτ και κατέστησαν το Κάιρο μία από τις μεγαλύτερες πόλεις του ισλαμικού κόσμου. Τα μνημεία τους, όπως το Τζαμί του Σουλτάνου Χασάν και το συγκρότημα του Καλαούν, εξακολουθούν να καθορίζουν τον ορίζοντα της πόλης.
Με την κατάκτηση της Αιγύπτου από τον Σελίμ Α' το 1517, η χώρα έγινε οθωμανική επαρχία, αν και οι Μαμελούκοι μπέηδες διατήρησαν την επιρροή τους στην τοπική διοίκηση. Το 1805, ο Μωάμεθ Άλη Πασάς από την Καβάλα, αξιωματικός του οθωμανικού στρατού, έγινε κυβερνήτης της Αιγύπτου και εκσυγχρόνισε ραγδαία τη χώρα, ιδρύοντας εργοστάσια, σχολεία, τυπογραφείο και έναν σύγχρονο στρατό. Η δυναστεία που ίδρυσε κυβέρνησε την Αίγυπτο μέχρι την ανακήρυξή της σε δημοκρατία το 1953. Σε αυτή την περίοδο, τα τουρκικά παρέμειναν για πολύ καιρό μια γλώσσα κύρους στην αιγυπτιακή αυλή και μεταξύ της άρχουσας τάξης.
Ίχνη στην καθημερινή γλώσσα
Πολλές τουρκικές λέξεις και καταλήξεις εξακολουθούν να επιβιώνουν στα αιγυπτιακά αραβικά. Εκτός από τίτλους όπως «πασάς» και «εφέντης», η τουρκική επαγγελματική κατάληξη «-τζής/-τσι» πέρασε επίσης στα αιγυπτιακά αραβικά, όπως στο «ahwagi» (καφετζής, από το τουρκικό «kahveci») και «bostagi» (ταχυδρόμος, από το «postacı»). Οι δημόσιες κρήνες της οθωμανικής εποχής και οι σουφικές στοές στις παλιές συνοικίες του Καΐρου διατηρούν ζωντανή αυτή την κοινή κληρονομιά.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί κανείς να επισκεφθεί το Τζαμί του Ιμπν Τουλούν;
Ναι. Το τζαμί, στη συνοικία Σαγίντα Ζαϊνάμπ του Καΐρου, είναι ανοιχτό για τους επισκέπτες και αποτελεί μέρος του «Ιστορικού Καΐρου» στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Οι επισκέπτες μπορούν να ανέβουν στον μιναρέ του για να απολαύσουν τη θέα στην παλιά πόλη.
Ήταν ο Μωάμεθ Άλη Πασάς Τούρκος;
Ο Μωάμεθ Άλη Πασάς ήταν Οθωμανός στρατιωτικός αλβανικής καταγωγής, γεννημένος στην Καβάλα, η οποία σήμερα βρίσκεται στην Ελλάδα. Θεωρούσε τον εαυτό του μέρος του οθωμανικού κόσμου και στην αυλή του μιλιόνταν τουρκικά.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, «Tolunoğulları», «Ahmed b. Tolun», «İhşîdîler», «Mehmed Ali Paşa».
- Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates (1986).
- Doris Behrens-Abouseif, Islamic Architecture in Cairo: An Introduction (1989).
- UNESCO World Heritage Centre, «Historic Cairo».
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *