Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Οι Σαφαβίδες: Η Ιδρυτική Δυναστεία του Ιράν, από τις Τουρκμενικές Φυλές των Κιζιλμπάς έως το Δόξα του Ισφαχάν

Γεννημένοι από ένα σουφικό τάγμα στο Αρδαβίλ, οι Σαφαβίδες ίδρυσαν ένα κράτος στο Ταμπρίζ το 1501 με τη δύναμη των τουρκμενικών φυλών Κιζιλμπάς και έθεσαν τα θεμέλια του σύγχρονου Ιράν. Η ιστορία των Σαφαβίδη, από τον Σάχη Ισμαήλ, που έγραφε ποίηση στα τουρκικά, έως τον Σάχη Αμπάς, ο οποίος έκανε το Ισφαχάν «το μισό του κόσμου».

Οι Σαφαβίδες: Η Ιδρυτική Δυναστεία του Ιράν, από τις Τουρκμενικές Φυλές των Κιζιλμπάς έως το Δόξα του Ισφαχάν

Αυτό το άρθρο είναι το μέρος 15 της σειράς «Πώς οι Τούρκοι διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία;».

Οι Σαφαβίδες είναι μία από τις πιο σημαντικές δυναστείες στην ιρανική ιστορία. Καθιστώντας τον Δωδεκακάτο Σιϊισμό τη θρησκεία του κράτους, έθεσαν τα θεμέλια της σημερινής θρησκευτικής και πολιτικής ταυτότητας του Ιράν. Η δύναμη της δυναστείας, ωστόσο, βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό σε τουρκμενικές φυλές από την Ανατολία, το Αζερμπαϊτζάν και τη Συρία. Η γλώσσα της πρώιμης σαφαβιδικής αυλής ήταν τα τουρκικά και ο ιδρυτής, Σάχη Ισμαήλ, έγραφε τα ποιήματά του στα τουρκικά. Σε αυτό το πλαίσιο, οι Σαφαβίδες αποτελούν σημαντικό μέρος της τουρκικής ιστορίας και της κοινής τουρκο-ιρανικής κληρονομιάς.

Ένας δρόμος που γεννήθηκε στο Αρδαβίλ

Η δυναστεία παίρνει το όνομά της από τον Σεΐχη Σαφί αλ-Ντιν Ισχάκ (1252–1334), έναν Σουφί που έζησε στο Αρδαβίλ. Το τάγμα των Σαφαβιγιά που ίδρυσε ήταν αρχικά ένα σουνιτικό σουφικό μονοπάτι και συγκέντρωσε οπαδούς σε μια ευρεία περιοχή. Τον 15ο αιώνα, υπό τον Σεΐχη Τζουνάιντ και τον γιο του Σεΐχη Χαϊντάρ, το τάγμα έγινε ένα πολιτικό και στρατιωτικό κίνημα που ένωνε τις τουρκμενικές φυλές στην Ανατολία και το Αζερμπαϊτζάν. Λόγω του κόκκινου σκουφιού με τα δώδεκα τμήματα που έδινε ο Σεΐχης Χαϊντάρ στους οπαδούς του, αυτοί οι Τουρκμένες ονομάστηκαν «Κιζιλμπάς» (Κόκκινες Κεφαλές).

Ο Σάχη Ισμαήλ και ο Khata’i

Ο Ισμαήλ, γιος του Σεΐχη Χαϊντάρ, έχασε τον πατέρα και τον μεγαλύτερο αδερφό του όταν ήταν παιδί. Το 1501, σε ηλικία μόλις δεκατεσσάρων ετών, ητίκησε τους Aq Qoyunlu με την υποστήριξη των φυλών Κιζιλμπάς, εισήλθε στο Ταμπρίζ και αυτοανακηρύχθηκε σάχη. Μέσα σε δέκα χρόνια είχε φέρει το μεγαλύτερο μέρος του Ιράν, του Ιράκ και μέρος της ανατολικής Ανατολίας υπό την κυριαρχία του. Ο Σάχη Ισμαήλ καθιέρωσε τον Δωδεκακάτο Σιϊισμό ως την επίσημη πίστη του κράτους και κάλεσε τους λόγιους του από περιοχές όπως το Jabal Amil στον Λίβανο. Αυτή η απόφαση μετέτρεψε, μέσα σε λίγες γενιές, τη θρησκευτική σύνθεση του Ιράν, του οποίου ο πληθυσμός ήταν τότε κατά πλειονότητα σουνίτης.

Ο Σάχη Ισμαήλ ήταν επίσης ποιητής που έγραφε με το πсевδώνυμο «Khata’i». Το divan του είναι ένα από τα πιο σημαντικά πρώιμα έργα των αζερμπαϊτζανικών τουρκικών. Οι ύμνοι και τα τραγούδια του, γραμμένα σε απλή γλώσσα, τραγουδιούνται εδώ και αιώνες στις συγκεντρώσεις της παράδοσης Αλεβί-Μπεκτάσι στην Ανατολία. Ανεξάρτητα από τον πολιτικό του ρόλο, ο Khata’i θεωρείται έτσι ένας από τους επτά μεγάλους ποιητές της τουρκικής λαϊκής ποίησης.

Ο ανταγωνισμός Οθωμανών–Σαφαβίδη

Λόγω της επιρροής τους στις τουρκμενικές φυλές της Ανατολίας, η άνοδος των Σαφαβίδη οδήγησε σε έναν έντονο ανταγωνισμό με το οθωμανικό κράτος. Ο ανταγωνισμός είχε τόσο πολιτικές όσο και θρησκευτικές διαστάσεις, και κατά καιρούς και οι δύο πλευρές καταστόλβιζαν σκληρά τους οπαδούς της αντίθετης πίστης στις δικές τους γαίες. Στις 23 Αυγούστου 1514, στο πεδίο του Τσαλδιράν, ο στρατός του Σελήμ Α', ενισχυμένος με πυροβολικό και Γιανίτσαρους, ητίκησε το ιππικό των Σαφαβίδη και το Ταμπρίζ καταλήφθηκε προσωρινά. Μετά τη μάχη, μεγάλο μέρος της ανατολικής Ανατολίας πέρασε υπό οθωμανική κυριαρχία.

Οι πόλεμοι μεταξύ του Σουλεϊμάν του Μεγάλου και του Σάχη Ταχμάσπ τελείωσαν το 1555 με την Ειρήνη της Αμάσειας, την πρώτη επίσημη ειρήνη μεταξύ των δύο κρατών. Η Συνθήκη του Zuhab (Qasr-e Shirin) το 1639 έθεσε τα περισσότερα από τα θεμέλια των σημερινών τουρκο-ιρανικών συνόρων.

Ο Σάχη Αμπάς και το Ισφαχάν

Η πιο λαμπρή περίοδος των Σαφαβίδη ήταν η βασιλεία του Σάχη Αμπάς Α' (1588–1629). Ο Σάχη Αμπάς αναδιοργάνωσε τον στρατό και, για να εξισορροπήσει τη δύναμη των εμιρών των Κιζιλμπάς, δημιούργησε μονάδες στρατιωτών «ghulam» καυκάσιας καταγωγής. Έδιωξε τους Πορτογέζους από το Ορμούζ στον Περσικό Κόλπο και το 1598 μετέφερε την πρωτεύουσα στο Ισφαχάν, το οποίο ανασχεδίασε εξ ολοκλήρου.

Η πλατεία Naqsh-e Jahan στην καρδιά του Ισφαχάν είναι μία από τις μεγαλύτερες πλατείες πόλεων στον κόσμο. Γύρω από αυτήν βρίσκονται το Τζαμί του Σάχη (σήμερα Τζαμί του Ιμάμ), το κομψό Τζαμί του Σεΐχη Λοτφολλάχ, το Παλάτι Ali Qapu και το Μπαζάρ Qaysariyya· η πλατεία προστέθηκε στη Λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1979. Η λαμπρότητα της πόλης έδωσε vznik το περσικό ρητό «Isfahan nesf-e jahan» — «Το Ισφαχάν είναι το μισό του κόσμου». Η υφαντική των χαλιών, η κεραμική, η ζωγραφική μινιατούρας και η υφαντική του μεταξιού έφτασαν στο υψηλότερο επίπεδό τους σε αυτή την περίοδο.

Τέλος και συνέχεια

Η κατάληψη του Ισφαχάν από αφγανικές δυνάμεις το 1722 τερμάτισε ουσιαστικά τη δύναμη των Σαφαβίδη. Τα τελευταία μέλη της δυναστείας αποχώρησαν από την ιστορία όταν ο Ναντέρ Σάχη, από τη τουρκμενική φυλή Afshar, ανέβηκε στον θρόνο το 1736. Ωστόσο, ο ρόλος των τουρκμενικών φυλών στο Ιράν συνεχίστηκε: η δυναστεία των Κατζάρ, που κυβερνούσε το Ιράν από το 1789 έως το 1925, ανήκε επίσης σε μια τουρκμενική φυλή. Σήμερα, τα εκατομμύρια Αζερμπαϊτζανών Τούρκων που ζουν στο βορειοδυτικό Ιράν αποτελούν μια ζωντανή κληρονομιά αυτής της μακράς κοινής ιστορίας.

Συχνές ερωτήσεις

Ήταν οι Σαφαβίδες Τούρκοι;

Οι καταγωγές της δυναστείας είναι αντικείμενο συζήτησης· έχουν προταθεί κουρδικές, τουρκικές και ιρανικές καταγωγές. Όμως, η στρατιωτική ισχύς του σαφαβιδικού κράτους βασιζόταν στις τουρκμενικές φυλές Κιζιλμπάς, η γλώσσα της πρώιμης αυλής και του στρατού ήταν τα τουρκικά και ο Σάχη Ισμαήλ έγραφε τα ποιήματά του στα τουρκικά. Η γλώσσα της διοίκησης και της λογοτεχνίας, ωστόσο, ήταν σε μεγάλο βαθμό τα περσικά.

Τι σημαίνει «Κιζιλμπάς»;

Η λέξη προέρχεται από το κόκκινο σκουφί με τα δώδεκα τμήματα που φορούσαν οι οπαδοί των Σαφαβίδη και αρχικά αναφερόταν στις τουρκμενικές φυλές που υποστήριξαν τους Σαφαβίδη. Σε μεταγενέστερους αιώνες χρησιμοποιήθηκε επίσης στην Ανατολία για τις κοινότητες Αλεβί· σήμερα το όνομα που προτιμούν οι ίδιες αυτές οι κοινότητες είναι «Αλεβί».

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Safevîler”, “İsmâil I”, “Abbas I”, “Çaldıran Savaşı”.
  2. Faruk Sümer, Safevî Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü (1976).
  3. Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire (2006).
  4. UNESCO World Heritage Centre, “Meidan Emam, Esfahan”.
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *