Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Το Οθωμανικό Σύστημα των Μιλλέτ: Έξι Αιώνες Συνύπαρξης Διαφορετικών Θρησκειών

Μουσουλμάνοι, Ελληνορθόδοξοι Χριστιανοί, Αρμένιοι και Εβραίοι ζούσαν δίπλα-δίπλα στις οθωμανικές πόλεις για αιώνες. Οι θρησκευτικές κοινότητες, γνωστές ως «μιλλέτ», είχαν τα δικά τους σχολεία, δικαστήρια και ηγέτες. Πώς λειτουργούσε αυτή η τάξη, ποια ήταν τα όριά της και πώς διαλύθηκε στη σύγχρονη εποχή.

Το Οθωμανικό Σύστημα των Μιλλέτ: Έξι Αιώνες Συνύπαρξης Διαφορετικών Θρησκειών

Αυτό το άρθρο αποτελεί το 18ο μέρος της σειράς «Πώς διαμόρφωσαν οι Τούρκοι την παγκόσμια ιστορία;».

Στη μέγιστη έκτασή της, η οθωμανική κρατική οντότητα κυβερνούσε εκατομμύρια ανθρώπους που μιλούσαν δεκάδες γλώσσες και ασπάζονταν διαφορετικές θρησκείες. Μία από τις σημαντικότερες ρυθμίσεις που συγκρατούσαν αυτή τη διαφορετικότητα για αιώνες ήταν η δομή, την οποία οι ιστορικοί αποκαλούν «σύστημα των μιλλέτ», που οργάνωνε την κοινωνία ανά θρησκευτική κοινότητα. Στα οθωμανικά τουρκικά, η λέξη «μιλλέτ» σήμαινε θρησκευτική κοινότητα και όχι «έθνος» με τη σύγχρονη έννοια.

Ρίζες: η ιδέα της προστασίας (dhimma)

Σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο, οι μη μουσουλμάνοι υπήκοοι, γνωστοί ως «ζιμμήδες» (dhimmis), κατέβαλαν έναν φόρο που ονομαζόταν κεφαλικός φόρος (jizya) και σε αντάλλαγμα απολάμβαναν ένα καθεστώς στο οποίο η ζωή, η περιουσία και η ελευθερία της λατρείας τους ήταν εγγυημένες από το κράτος. Αυτή η αρχή εφαρμοζόταν στα ισλαμικά κράτη από την εποχή του Προφήτη. Οι Οθωμανοί την κληρονόμησαν και την προσάρμοσαν σε μια τεράστια, πολυθρησκευτική αυτοκρατορία. Το γεγονός ότι η θρησκεία, οι εκκλησίες και τα τοπικά έθιμα των ανθρώπων στις κατακτημένες περιοχές παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό ανέπαφα, ήταν ένας από τους παράγοντες πίσω από τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας.

Πατριάρχες και αρχιραβίνοι

Λίγο μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, το 1454, ο Σουλτάνος Μωάμεθ Β' διόρισε τον ορθόδοξο λόγιο Γεννάδιο Σχολάριο ως Πατριάρχη του Γένους και του παραχώρησε ένα επίσημο έγγραφο (βεράτι). Το γεγονός αυτό έγινε σύμβολο της σχέσης των Οθωμανών με τις μη μουσουλμανικές κοινότητες. Σύμφωνα με την παράδοση, το Αρμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης ιδρύθηκε το 1461. Οι εβραϊκές κοινότητες είχαν επίσης τους δικούς τους ραβίνους και κοινοτικούς θεσμούς· το αξίωμα του αρχιραβίνου απέκτησε επίσημο καθεστώς τον 19ο αιώνα.

Αυτοί οι θρησκευτικοί ηγέτες διαχειρίζονταν το οικογενειακό δίκαιο της κοινότητάς τους —γάμους, διαζύγια και κληρονομικά ζητήματα—, διοικούσαν τα σχολεία, τα νοσοκομεία και τα ιδρύματά τους, και λειτουργούσαν ως διαμεσολαβητές μεταξύ των κοινοτήτων τους και του κράτους. Οι μη μουσουλμάνοι μπορούσαν επίσης να προσφύγουν στα ισλαμικά δικαστήρια αν το επιθυμούσαν· τα οθωμανικά αρχεία δείχνουν ότι Χριστιανοί και Εβραίοι έφερναν πολλές υποθέσεις μεταξύ τους ενώπιον του καδή.

1492: μια νέα πατρίδα για τους Σεφαραδίτες Εβραίους

Το 1492, πολλοί από τους Εβραίους που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία εγκαταστάθηκαν σε οθωμανικά εδάφη με την άδεια του Σουλτάνου Βαγιαζήτ Β'. Η Θεσσαλονίκη έγινε σύντομα μία από τις πιο πολυπληθείς εβραϊκές πόλεις στον κόσμο. Οι Σεφαραδίτες Εβραίοι συνέβαλαν σημαντικά στο οθωμανικό κράτος στην τυπογραφία, την ιατρική και το εμπόριο· το πρώτο τυπογραφείο σε οθωμανικά εδάφη ιδρύθηκε στην Κωνσταντινούπολη στις αρχές της δεκαετίας του 1490 από Εβραίους τυπογράφους για την εκτύπωση εβραϊκών βιβλίων. Η Λαντίνο (Ιουδαίο-ισπανικά) ήταν για αιώνες μία από τις γλώσσες των οθωμανικών πόλεων.

Συνύπαρξη στην καθημερινή ζωή

Σε πόλεις όπως η Κωνσταντινούπολη, η Θεσσαλονίκη, η Σμύρνη, το Σεράγεβο και το Χαλέπι, τζαμί, εκκλησία και συναγωγή βρίσκονταν συχνά στην ίδια γειτονιά ή πολύ κοντά το ένα στο άλλο. Τεχνίτες διαφορετικών θρησκειών εργάζονταν δίπλα-δίπλα στις συντεχνίες. Η ομάδα του Μιμάρ Σινάν περιλάμβανε Έλληνες και Αρμένιους οικοδόμους, ενώ Αρμένιοι και Έλληνες συνθέτες έγραψαν σημαντικά έργα οθωμανικής μουσικής. Έργα στα Καραμανλίδικα (τουρκικά γραμμένα με ελληνικούς χαρακτήρες) και στα Αρμενοτουρκικά (τουρκικά με αρμενικούς χαρακτήρες) δείχνουν ότι τα τουρκικά ήταν επίσης μια κοινή γλώσσα αυτών των κοινοτήτων.

Μια ειλικρινής ματιά: τάξη, όχι ισότητα

Το σύστημα των μιλλέτ δεν ήταν ένα σύστημα ισότητας με τη σύγχρονη έννοια. Οι μη μουσουλμάνοι πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο (jizya), γενικά δεν υπηρετούσαν στον στρατό και κατά καιρούς υπόκειντο σε περιορισμούς σχετικά με την ενδυμασία, την ιππασία ή την ανέγερση νέων χώρων λατρείας. Το παιδομάζωμα (devshirme) —η στρατολόγηση αγοριών από χριστιανικές οικογένειες— ήταν επίσης μια σκληρή πρακτική που σήμερα αντιμετωπίζεται με διαφορετικούς τρόπους. Ωστόσο, αν αναλογιστεί κανείς ότι την ίδια περίοδο η θρησκευτική διαφορά οδηγούσε σε εκδιώξεις και θρησκευτικούς πολέμους σε πολλά μέρη της Ευρώπης, η οθωμανική τάξη προσέφερε ένα αξιοσημείωτα σταθερό μοντέλο συνύπαρξης.

Οι ιστορικοί τονίζουν επίσης ότι είναι δύσκολο να μιλήσουμε για έναν ενιαίο, επίσημο θεσμό που ονομάζεται «σύστημα των μιλλέτ» κατά την κλασική περίοδο: οι ρυθμίσεις διέφεραν ανά περιοχή και εποχή, και το σύστημα έλαβε τη θεσμική του μορφή κυρίως τον 19ο αιώνα.

Μεταρρύθμιση και διάλυση

Τον 19ο αιώνα, το οθωμανικό κράτος ξεκίνησε μεταρρυθμίσεις ορίζοντας όλους τους υπηκόους του ως ίσους πολίτες. Το Διάταγμα του Τανζιμάτ του 1839 και το Μεταρρυθμιστικό Διάταγμα του 1856 διακήρυξαν την ασφάλεια της ζωής, της περιουσίας και της τιμής, καθώς και την ισότητα ανεξαρτήτως θρησκείας, ενώ με το Σύνταγμα του 1876 βουλευτές διαφορετικών θρησκειών κάθισαν στο πρώτο οθωμανικό κοινοβούλιο. Στόχος ήταν η ένωση όλων των κοινοτήτων κάτω από μια κοινή «οθωμανική» ταυτότητα.

Τον ίδιο αιώνα, ωστόσο, εθνικιστικά κινήματα που εξαπλώνονταν από τα Βαλκάνια, παρεμβάσεις των μεγάλων δυνάμεων και διαδοχικοί πόλεμοι κλόνισαν αυτή τη δομή. Τις τελευταίες δεκαετίες της αυτοκρατορίας, πόλεμοι, εξεγέρσεις, μαζικές μεταναστεύσεις, εκτοπισμοί και ανταλλαγές πληθυσμών διέλυσαν τον πολυπολιτισμικό ιστό αιώνων μέσα από μεγάλα δεινά που επηρέασαν όλες τις κοινότητες.

Τι απομένει σήμερα

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και το Αρμενικό Πατριαρχείο στην Κωνσταντινούπολη, ιστορικές συναγωγές και εκκλησίες· το τζαμί, ο καθεδρικός ναός και η συναγωγή σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων μεταξύ τους στο Σεράγεβο· και τα κτίρια της οθωμανικής εποχής στη Θεσσαλονίκη είναι ίχνη αυτού του μακρόχρονου κοινού παρελθόντος που είναι ακόμα ορατά σήμερα. Η οθωμανική κουζίνα, η μουσική και η γλώσσα συνεχίζουν να ζουν ως κοινή κληρονομιά πολλών λαών της περιοχής.

Συχνές ερωτήσεις

Θα μπορούσαν οι μη μουσουλμάνοι να κατέχουν κρατικά αξιώματα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία;

Κατά την κλασική περίοδο, οι υψηλές στρατιωτικές και διοικητικές θέσεις ήταν σε μεγάλο βαθμό ανοιχτές στους μουσουλμάνους, αλλά οι μη μουσουλμάνοι έπαιζαν σημαντικούς ρόλους ως διερμηνείς, γιατροί, χρηματοδότες και έμποροι. Από τον 19ο αιώνα, μη μουσουλμάνοι διορίζονταν επίσης στα υψηλότερα αξιώματα, συμπεριλαμβανομένων των υπουργών και των πρεσβευτών.

Γιατί άλλαξε η σημασία της λέξης «μιλλέτ»;

Στα αραβικά η λέξη σημαίνει «θρησκεία, κοινότητα πίστης». Με τη διάδοση των εθνικιστικών ιδεών στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, άρχισε να χρησιμοποιείται στα τουρκικά με την έννοια του «έθνους».

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Millet Sistemi”, “Zimmî”, “Cizye”.
  2. Benjamin Braude and Bernard Lewis (επιμ.), Christians and Jews in the Ottoman Empire (1982).
  3. İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı (Ο Μακρύτερος Αιώνας της Αυτοκρατορίας).
  4. Karen Barkey, Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective (2008).
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *