Το άρθρο αυτό αποτελεί το μέρος 19 της σειράς «Πώς οι Τούρκοι διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία;».
Οι τουρκικές γλώσσες ομιλούνται σε μια τεράστια περιοχή που εκτείνεται από την Ανατολική Ευρώπη έως τον παγωμένο βορρά της Σιβηρίας και από τον Καύκασο έως τη δυτική Κίνα. Οι ομιλητές τους εκτιμώνται σε περίπου 180–200 εκατομμύρια συνολικά. Σήμερα, μια τουρκική γλώσσα είναι η επίσημη γλώσσα έξι ανεξάρτητων κρατών — της Τουρκίας, του Αζερμπαϊτζάν, του Καζακστάν, του Κιργιστάν, του Ουζμπεκιστάν και του Τουρκμενιστάν — και εκατομμύρια ομιλητές τουρκικών γλωσσών ζουν επίσης στη Ρωσία, την Κίνα, το Ιράν, το Αφγανιστάν και τα Βαλκάνια.
Κλάδοι μιας γλωσσικής οικογένειας
Οι γλωσσολόγοι συνήθως χωρίζουν τις τουρκικές γλώσσες στους εξής κλάδους:
- Ογκούζ (νοτιοδυτικά): Τουρκικά, Αζερμπαϊτζανικά, Τουρκμενικά, Γκαγκάουζ και Τουρκικά του Χορασάν. Οι ομιλητές αυτών των γλωσσών μπορούν να κατανοήσουν ο ένας τον άλλον σε μεγάλο βαθμό.
- Κιπτσακ (βορειοδυτικά): Καζακικά, Κιργυζικά, Τατάρικά, Μπασκίρικά, Καρακαλπάκικα, Κριμικά Τατάρικά, Κουμύκικα, Καρατσάι-Μπαλκάρικα και Νογκάι.
- Καρλούκ (νοτιοανατολικά): Ουζμπεκικά και Ουιγούρικά — άμεσοι κληρονόμοι της γλώσσας Τσαγκατάι του Αλί-Σιρ Ναβόι.
- Σιβηριακά: Σάχα (Γιακουτ), Τουβανικά, Αλταϊκά και Χακάσικα. Τα Σάχα είναι η μόνη σημαντική τουρκική γλώσσα που ομιλείται πέρα από τον Αρκτικό Κύκλο.
- Ογκούρ: Αντιπροσωπεύεται σήμερα μόνο από τα Τσοβασικά, τον μοναδικό ζωντανό κληρονόμο της γλώσσας των Βόλγα Βουλγάρων, η οποία διαφέρει σημαντικά από τις άλλες τουρκικές γλώσσες.
- Χαλάζ: Μια ξεχωριστή γλώσσα που ομιλείται από μια μικρή κοινότητα στο κέντρο του Ιράν και διατηρεί αρχαϊκά χαρακτηριστικά.
Κοινά χαρακτηριστικά
Παρά το γεγονός ότι ομιλούνται σε απομακρυσμένες περιοχές, οι τουρκικές γλώσσες μοιράζονται μια εντυπωσιακά κοινή δομή:
- Συγκολλητικότητα: Οι λέξεις σχηματίζονται προσθέτοντας κατά σειρά κατάληξεις σε μια ρίζα, όπως στα τουρκικά «ev-ler-imiz-de» («στα σπίτια μας»). Μια μόνο λέξη μπορεί έτσι να φέρει μια σημασία που εκφράζεται από μια ολόκληρη φράση σε άλλες γλώσσες.
- Φωνηεντική ερμονία: Τα φωνήεντα μιας λέξης συμφωνούν γενικά στο να είναι μπροστινά ή πίσω, και οι κατάληξεις αλλάζουν σχήμα ανάλογα («ev-ler» σπίτια, «at-lar» άλογα).
- Σειρά λέξεων: Το ρήμα συνήθως έρχεται τελευταίο: «Εγώ βιβλίο διαβάζω» («Ben kitap okuyorum»).
- Έλλειψη γένους: Οι τουρκικές γλώσσες δεν έχουν γραμματικό γένος· το ίδιο αντωνυμικό «o» σημαίνει τόσο «αυτός» όσο και «αυτή».
Πόσο παρόμοιες είναι;
Το βασικό λεξιλόγιο δείχνει ξεκάθαρα την κοινή ρίζα των τουρκικών γλωσσών. Η τουρκική λέξη «su» (νερό), για παράδειγμα, είναι «su» στα αζερμπαϊτζανικά και τα καζακικά, «suv» στα ουζμπεκικά, «suu» στα κιργυζικά και «suw» στα τουρκμενικά. Η λέξη «göz» (μάτι) είναι «köz» στα καζακικά και τα κιργυζικά, «ko‘z» στα ουζμπεκικά και «küz» στα τατάρικά. Οι αριθμοί «ένα, δύο, τρία» (bir, iki, üç) είναι σχεδόν ταυτόσημοι σε περισσότερες από αυτές τις γλώσσες. Ωστόσο, έχοντας αναπτυχθεί σε διαφορετικές περιοχές για αιώνες, διαφέρουν επίσης στην προφορά, το λεξιλόγιο και τη γραμματική. Οι ομιλητές των ογκούζ γλωσσών κατανοούν ο ένας τον άλλον εύκολα, ενώ ένας Τούρκος από την Τουρκία και ένας ομιλητής της γλώσσας Σάχα θα δυσκολευόταν πολύ να επικοινωνήσει.
Αλφάβητα: μια ιστορία γραμμάτων
Οι τουρκικές γλώσσες έχουν γραφτεί σε πολλά αλφάβηταthroughout history: το παλαιοτουρκικό ρούνικο σχήμα (οι επιγραφές του Ορχόν), το αλφάβητο των Ουιγούρ, το αραβικό σχήμα και, στον 20ό αιώνα, τα λατινικά και κυριλλικά αλφάβητα. Η Τουρκία υιοθέτησε το λατινικό αλφάβητο το 1928. Οι τουρκικοί λαοί της Σοβιετικής Ένωσης μεταφέρθηκαν στο λατινικό σχήμα στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και στη συνέχεια στα κυριλλικά στο τέλος της δεκαετίας του 1930. Μετά την ανεξαρτησία το 1991, το Αζερμπαϊτζάν, το Τουρκμενιστάν και το Ουζμπεκιστάν επέστρεψαν στο λατινικό σχήμα, και το Καζακστάν έχει ξεκινήσει μια μετάβαση σε αυτό. Τα Ουιγούρ και τα αζερμπαϊτζανικά του Ιράν συνεχίζουν να γράφονται με το αραβικό σχήμα.
Το 2024, η Επιτροπή Κοινού Τουρκικού Αλφαβήτου, η οποία ιδρύθηκε από την Τουρκική Ακαδημία στο πλαίσιο του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών, συμφώνησε σε μια πρόταση για ένα κοινό αλφάβητο 34 γραμμάτων βασισμένο στα λατινικά, το οποίο καλύπτει τους ήχους των τουρκικών γλωσσών. Το πώς και πού θα εφαρμοστεί εξαρτάται από τις εθνικές αποφάσεις κάθε χώρας.
Τουρκικές λέξεις στις γλώσσες του κόσμου
Οι τουρκικές γλώσσες έχουν δανειστεί λέξεις σε πολλές γλώσσες με τις οποίες ήρθαν σε επαφή: «yogurt» (γιαούρτι), «kiosk» (κιόσκι), και «kebab» (κεμπάπ) στα αγγλικά· «dengi» (χρήματα, από το τουρκικό «teŋge»), «karandash» (μολύβι) και «bazar» (μπαζάρ) στα ρωσικά· εκατοντάδες παλαιοτουρκικές λέξεις στα ουγγαρικά· και αμέτρητες οθωμανικές τουρκικές λέξεις στα σερβικά, τα βουλγαρικά, τα ελληνικά, τα αραβικά και τα περσικά. Αυτές οι λέξεις δείχνουν ότι οι τουρκικές γλώσσες ήταν για αιώνες μεταξύ των κοινών γλωσσών επικοινωνίας σε όλη την Ευρασία.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι οι «τουρκικές γλώσσες» και οι «τουρκικές διάλεκτοι» το ίδιο πράγμα;
Η ορολογία είναι υπό συζήτηση. Η παραδοσιακή χρήση στην Τουρκία συχνά αναφέρεται σε «τουρκικές διάλεκτοι», ενώ η διεθνής γλωσσολογία ταξινομεί τις τυπικές γραπτές γλώσσες, όπως τα καζακικά, τα ουζμπεκικά ή τα αζερμπαϊτζανικά, ως ξεχωριστές «γλώσσες». Και οι δύο προσεγγίσεις συμφωνούν ότι ανήκουν στην ίδια οικογένεια.
Σε ποια γλωσσική οικογένεια ανήκουν τα τουρκικά;
Τα τουρκικά ανήκουν στην τουρκική γλωσσική οικογένεια. Το αν η οικογένεια αυτή ανήκει, μαζί με τις μογγολικές, τις τουγγουσικές, τα κορεατικά και τα ιαπωνικά, σε μια μεγαλύτερη «αλταϊκή» οικογένεια έχει συζητηθεί για πολύ καιρό· σήμερα πολλοί γλωσσολόγοι θεωρούν ότι οι ομοιότητες πηγάζουν από μακροπρόθεσμη επαφή παρά από κοινή προέλευση.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Ahmet B. Ercilasun, Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi (2004).
- Lars Johanson and Éva Á. Csató (eds.), The Turkic Languages (2nd ed., 2021).
- Turkish Language Association, Comparative Dictionary of Turkic Dialects.
- Turkic Academy, communiqué of the Common Turkic Alphabet Commission (Baku και Σεπτέμβριος 2024).
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *