İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Atatürk ve İslam: Millî Mücadele’den Laik Cumhuriyete, Belgelerle Din Politikası

Mustafa Kemal Atatürk’ün din ile ilişkisi Türkiye’nin en çok tartışılan konularından biridir. Millî Mücadele’de müftülerle kurulan iş birliği, TBMM’nin açılışı, Balıkesir Hutbesi, Diyanet’in kuruluşu, Elmalılı tefsiri, hilafetin kaldırılması, Türkçe ezan ve laiklik: belgeler ve farklı değerlendirmelerle.

Atatürk ve İslam: Millî Mücadele’den Laik Cumhuriyete, Belgelerle Din Politikası

Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 20. bölümüdür.

Mustafa Kemal Atatürk’ün din ve özellikle İslam ile ilişkisi, Türkiye’de bugün de güçlü duygularla tartışılan bir konudur. Bir kesim onu dini siyasetten ve hurafeden arındırarak aslına döndürmek isteyen bir lider olarak görür; bir başka kesim ise dönemin uygulamalarının dinî hayatı ağır biçimde kısıtladığını vurgular. Bu yazı, tartışmanın taraflarından birini seçmek yerine belgelenmiş olayları ve bu olaylara yönelik başlıca değerlendirmeleri bir arada sunmayı amaçlıyor. Böylece “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serimizin ve İslam ansiklopedisi bölümümüzün bu son yazısı, Hilafet maddesinde anlatılan 1922–1924 sürecini de tamamlamış oluyor.

Millî Mücadele’de din adamları

1920 baharında İstanbul’daki Şeyhülislam Dürrîzâde Abdullah Efendi, Anadolu’daki millî hareketin önderlerine karşı bir fetva yayımladı. Buna karşılık Ankara Müftüsü Mehmed Rifat (Börekçi) Efendi öncülüğünde Anadolu’nun pek çok şehrindeki müftüler, işgale karşı mücadelenin meşru olduğunu ilan eden karşı fetvayı imzaladı. Millî Mücadele boyunca pek çok müftü, imam ve hoca kongrelere katıldı, halkı örgütledi ve ilk Meclis’te milletvekili olarak görev yaptı. Rifat Börekçi, 1924’te kurulan Diyanet İşleri Reisliği’nin ilk başkanı oldu.

23 Nisan 1920: Meclis’in açılışı

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920 Cuma günü Ankara’da Hacı Bayram Camii’nde kılınan cuma namazının ardından dualarla açıldı. Açılış öncesinde, Mustafa Kemal Paşa imzasıyla yayımlanan bildiride ülkenin her yerinde hatimler ve Buhârî-i Şerîf okunması istenmişti. Bu tablo, Millî Mücadele’nin geniş halk kesimlerine dinî bir dille de anlatıldığını gösterir.

Balıkesir Hutbesi (1923)

Kurtuluş Savaşı’nın kazanılmasından birkaç ay sonra, 7 Şubat 1923’te Mustafa Kemal Paşa Balıkesir’deki Zağanos Paşa Camii’nde öğle namazını kıldı. Namazdan sonra okunan mevlitle şehitler anıldı; ardından minbere çıkarak cemaate bir konuşma yaptı. “Balıkesir Hutbesi” olarak bilinen bu konuşma şöyle başlar:

Belge · Balıkesir Hutbesi’nin başlangıcı (7 Şubat 1923)
Ey millet! Allah birdir, şanı büyüktür. Allah’ın selâmeti, âtıfeti ve hayrı üzerinize olsun. Peygamber Efendimiz Hazretleri, Cenâb-ı Hak tarafından hakayıkı tebliğe memur ve resul kılınmıştır.
Bugünkü Türkçeyle: “Ey millet! Allah birdir, şanı büyüktür. Allah’ın esenliği, sevgisi ve iyiliği üzerinize olsun. Peygamber Efendimiz, hakikatleri insanlara bildirmek üzere Yüce Allah tarafından görevlendirilmiş bir elçidir.”
Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, c. II (Atatürk Araştırma Merkezi); TBMM tutanaklarında ve Balıkesir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaynaklarında da aktarılmaktadır.

Hutbenin devamında Mustafa Kemal; camilerin yalnız ibadet için değil, din ve dünya işlerinin danışıldığı yerler olduğunu, hutbelerin halkın anladığı dilde ve günün ihtiyaçlarına uygun olarak okunması gerektiğini söyledi. Daha sonra minberden inerek cemaatin yirmiyi aşkın sorusunu cevapladı. Bu konuşma, hutbelerin Türkçe olması gerektiği fikrinin ilk kez açıkça dile getirildiği yer olarak kabul edilir.

1924: Hilafet, Diyanet ve tek eğitim

3 Mart 1924’te TBMM üç önemli kanun kabul etti. 431 sayılı kanunla hilafet kaldırıldı. 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile medreseler dahil bütün eğitim kurumları Maarif Vekâleti’ne bağlandı. 429 sayılı kanunla Şer’iyye ve Evkaf Vekâleti kaldırılarak yerine, kanundaki ifadeyle İslam dininin “itikâdât ve ibâdâta dair” hükümlerinin yürütülmesi ve dinî kurumların idaresiyle görevli Diyanet İşleri Reisliği kuruldu. Böylece din hizmetleri, siyasi bir bakanlık yerine başbakanlığa bağlı bir kurum eliyle yürütülmeye başlandı.

Kur’an’ın Türkçe tefsiri ve meali

1925’te TBMM, Kur’an-ı Kerim’in Türkçe meali ve tefsiri ile Buhârî’nin hadis külliyatının çevirisi için bütçe ayırdı. Diyanet İşleri Reisliği aynı yıl meal için şair Mehmed Âkif (Ersoy) ile, tefsir için ise âlim Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır ile sözleşme imzaladı. Mehmed Âkif, ibadette Türkçe kullanımına ilişkin tartışmalar nedeniyle daha sonra çalışmasını teslim etmekten vazgeçti; Elmalılı ise meali de üstlendi. Hak Dini Kur’an Dili adlı dokuz ciltlik tefsir 1935–1938 yılları arasında yayımlandı ve bugün de Türkçenin en önemli tefsirlerinden biri olarak okunmaktadır. Hadis çevirisi ise Babanzâde Ahmed Naim’in Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ile gerçekleştirildi. Bazı araştırmacılar, Elmalılı’nın döneminin siyasi baskıları nedeniyle eserini tam istediği biçimde yazamadığını da belirtir.

Laikleşme adımları

  • 1925: Tekke ve zaviyeler kapatıldı, türbedarlık ve tarikat unvanları kaldırıldı.
  • 1926: İsviçre Medeni Kanunu esas alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu kabul edildi.
  • 1928: Anayasadaki “Türkiye Devleti’nin dini, din-i İslam’dır” ibaresi çıkarıldı; aynı yıl Latin harflerine geçildi.
  • 1932: Diyanet’in genelgesiyle ezanın Türkçe okunması uygulaması başladı. Uygulama 1941’de cezai yaptırıma bağlandı ve 1950’de kaldırıldı.
  • 1937: Laiklik ilkesi Anayasa’ya girdi.

Farklı değerlendirmeler

Destekleyenlerin görüşü: Bu yaklaşıma göre Atatürk’ün hedefi İslam’ı ortadan kaldırmak değil, dinin siyasete alet edilmesini önlemek ve onu hurafelerden arındırmaktı. Türkçe tefsir ve meal çalışmaları, Türkçe hutbe ve dinî kavramların halkın anladığı dilde öğretilmesi, Müslümanların dinlerini doğrudan anlamasını sağlama amacı taşıyordu. Diyanet’in kurulması da din hizmetlerinin devlet güvencesinde sürdürülmesinin yolu olarak görülür.

Eleştirenlerin görüşü: Bu yaklaşıma göre dönemin uygulamaları, özellikle tekkelerin kapatılması, din eğitiminin büyük ölçüde sınırlandırılması ve Arapça ezanın yasaklanması, halkın dinî hayatına derin bir müdahaleydi. Eleştirmenler, Türkiye’deki laikliğin din ile devleti ayırmaktan çok dini devlet denetimi altına aldığını, bu yüzden Fransa gibi örneklerden farklı bir model ortaya çıktığını vurgular.

Tarihçilerin önemli bir kısmı, Atatürk’ün dine bakışının dönemin şartlarına, Millî Mücadele’nin ihtiyaçlarına ve modernleşme hedeflerine göre farklı vurgular taşıdığını, bu nedenle tek bir alıntıyla özetlenemeyeceğini belirtir. Onun özel inançlarına dair kaynaklar da farklı yorumlara açıktır.

Vefatı

Atatürk 10 Kasım 1938’de İstanbul’da Dolmabahçe Sarayı’nda vefat etti. Cenaze namazı 19 Kasım 1938’de Dolmabahçe Sarayı’nda, Diyanet İşleri Reisi Şerafettin Yaltkaya tarafından kıldırıldı. Naaşı geçici olarak Ankara Etnografya Müzesi’ne konuldu ve 1953’te Anıtkabir’e nakledildi.

Sık sorulan sorular

Laiklik dinsizlik mi demektir?

Hayır. Laiklik, devletin yönetiminin ve kanunlarının dinî kurallara değil, toplumun ihtiyaçlarına ve akla dayanması; devletin inançlar karşısında tarafsız kalması ve vatandaşların din ve vicdan özgürlüğünün güvence altına alınması ilkesidir. Bu ilkenin uygulamada nasıl yorumlanacağı ise Türkiye’de ve dünyada farklı görüşlere konu olmaktadır.

Atatürk dindar mıydı?

Bu soru hakkında kaynaklar ve yorumlar farklıdır. Kamuya açık konuşmalarında İslam’dan saygıyla söz ettiği belgelerle sabittir; özel inançları hakkında ise çağdaşlarının tanıklıkları farklı tablolar çizer. YulaHub olarak kişisel inanç hakkında bir hüküm vermek yerine belgelenmiş söz ve uygulamaları aktarmayı tercih ediyoruz.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, I–III (Atatürk Araştırma Merkezi).
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Diyanet İşleri Başkanlığı”, “Börekçi, Mehmed Rifat”, “Elmalılı Muhammed Hamdi”.
  3. Kanun no. 429, 430, 431 (3 Mart 1924), Resmî Ceride, 6 Mart 1924.
  4. Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma (1973).
  5. Şerif Mardin, Türkiye’de Din ve Siyaset (Makaleler 3).
  6. Ayşe Yanardağ, Atatürk Devrimleri ve Diyanet İşleri Başkanlığı (1924–1938) (ATAM, 2018).
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir