Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 18. bölümüdür.
Osmanlı Devleti, en geniş döneminde onlarca dil konuşan ve farklı dinlere inanan milyonlarca insanı yönetiyordu. Bu çeşitliliği yüzyıllar boyunca bir arada tutan en önemli düzenlemelerden biri, toplumu dinî topluluklara göre örgütleyen ve tarihçilerin “millet sistemi” adını verdiği yapıydı. Osmanlı Türkçesinde “millet” kelimesi bugünkü “ulus” anlamından farklı olarak bir din topluluğunu ifade ediyordu.
Kökleri: Zimmet anlayışı
İslam hukukunda “zimmî” denen gayrimüslim tebaa, cizye adı verilen bir vergi ödeyerek can, mal ve ibadet özgürlüklerinin devlet güvencesinde olduğu bir statüye sahipti. Bu ilke Hz. Peygamber döneminden itibaren İslam devletlerinde uygulanmıştı. Osmanlılar bu mirası devraldı ve geniş, çok dinli bir imparatorluğa uyarladı. Fethedilen bölgelerde halkın dinine, kiliselerine ve yerel geleneklerine büyük ölçüde dokunulmaması, Osmanlı yönetiminin kalıcılığını sağlayan etkenlerden biriydi.
Patrikler ve hahambaşılar
İstanbul’un fethinden kısa süre sonra, 1454’te Fatih Sultan Mehmed, Ortodoks din bilgini Gennadios Skolarios’u Rum Ortodoks patriği olarak atadı ve ona bir berat verdi. Bu olay, Osmanlı’nın gayrimüslim topluluklarla ilişkisinin simgesi hâline geldi. Geleneğe göre İstanbul’daki Ermeni patrikliği de 1461’de kuruldu. Yahudi topluluklarının da kendi hahamları ve cemaat kurumları vardı; hahambaşılık 19. yüzyılda resmî bir statü kazandı.
Bu din önderleri, kendi cemaatlerinin evlilik, boşanma ve miras gibi aile hukuku işlerini yürütür, okullarını, hastanelerini ve vakıflarını yönetir ve topluluklarıyla devlet arasında aracılık ederdi. Gayrimüslimler dilerlerse kadı mahkemelerine de başvurabiliyordu; Osmanlı arşivleri, Hristiyan ve Yahudilerin kendi aralarındaki pek çok davayı kadı mahkemesinde açtığını gösterir.
1492: Sefarad Yahudilerinin yeni yurdu
1492’de İspanya’dan sürülen Yahudilerin önemli bir kısmı, Sultan II. Bayezid’in izniyle Osmanlı topraklarına yerleşti. Selanik kısa sürede dünyanın en kalabalık Yahudi şehirlerinden biri oldu. Sefarad Yahudileri, Osmanlı’ya matbaacılık, hekimlik ve ticaret alanında önemli katkılar yaptı; Osmanlı topraklarındaki ilk matbaa, 1490’ların başında İstanbul’da İbranice kitaplar basmak için Yahudi matbaacılar tarafından kuruldu. Ladino (Yahudi İspanyolcası), yüzyıllarca Osmanlı şehirlerinin dillerinden biri oldu.
Gündelik hayatta bir arada yaşamak
İstanbul, Selanik, İzmir, Saraybosna ve Halep gibi şehirlerde cami, kilise ve sinagog çoğu zaman aynı mahallenin içinde ya da birbirine çok yakındı. Esnaf loncalarında farklı dinlerden ustalar birlikte çalıştı. Mimar Sinan’ın ekibinde Rum ve Ermeni ustalar vardı; Osmanlı musikisinde Ermeni ve Rum besteciler önemli eserler verdi. Rum, Ermeni ve Yahudi topluluklarının ürettiği Karamanlıca (Rum harfleriyle Türkçe) ve Ermeni harfli Türkçe eserler, Türkçenin bu toplulukların da ortak dili olduğunu gösterir.
Dürüst bir bakış: Eşitlik değil, düzen
Millet düzeni modern anlamda bir eşitlik sistemi değildi. Gayrimüslimler cizye ödüyor, genel olarak askerlik yapmıyor ve kıyafet, at binme ya da yeni ibadethane yapma gibi konularda zaman zaman uygulanan kısıtlamalara tabi oluyordu. Hristiyan ailelerden çocuk toplanması anlamına gelen devşirme uygulaması da bugün farklı biçimlerde değerlendirilen ağır bir uygulamaydı. Yine de aynı dönemde Avrupa’nın pek çok yerinde din farklılığının sürgün ve din savaşlarına yol açtığı düşünüldüğünde, Osmanlı düzeni dikkat çekici ölçüde istikrarlı bir bir arada yaşama modeli sundu.
Tarihçiler ayrıca, klasik dönemde “millet sistemi” adıyla tek tip ve resmî bir kurumdan söz etmenin zor olduğunu, düzenlemelerin bölgeye ve döneme göre değiştiğini, sistemin kurumsal biçimini büyük ölçüde 19. yüzyılda aldığını vurgular.
Reformlar ve dağılış
19. yüzyılda Osmanlı, bütün tebaasını eşit vatandaşlar olarak tanımlayan reformlara girişti. 1839 Tanzimat Fermanı ve 1856 Islahat Fermanı, din farkı gözetmeksizin can, mal ve namus güvenliğini ve eşitliği ilan etti; 1876 Kanun-ı Esasi ile ilk Osmanlı parlamentosunda farklı dinlerden mebuslar yer aldı. Bu dönemin hedefi, bütün toplulukları “Osmanlı” üst kimliğinde birleştirmekti.
Ancak aynı yüzyılda Balkanlar’dan başlayarak yayılan milliyetçilik akımları, büyük güçlerin müdahaleleri ve art arda gelen savaşlar bu yapıyı sarstı. İmparatorluğun son on yıllarında savaşlar, isyanlar, kitlesel göçler, sürgünler ve nüfus mübadeleleri, yüzyıllık çok kültürlü yapıyı bütün toplulukları etkileyen büyük acılarla dağıttı.
Bugüne kalanlar
İstanbul’daki Fener Rum Patrikhanesi, Ermeni Patrikhanesi, tarihî sinagoglar ve kiliseler; Saraybosna’da birkaç yüz metre içinde yer alan cami, katedral ve sinagog; Selanik’in Osmanlı dönemi yapıları, bu uzun ortak geçmişin bugün de görülebilen izleridir. Osmanlı mutfağı, müziği ve dili, bölgedeki pek çok halkın ortak mirası olarak yaşamaya devam ediyor.
Sık sorulan sorular
Osmanlı’da gayrimüslimler devlet görevi alabilir miydi?
Klasik dönemde yüksek askerî ve idari makamlar büyük ölçüde Müslümanlara açıktı; ancak gayrimüslimler tercümanlık, hekimlik, maliye ve ticaret gibi alanlarda önemli roller üstlendi. 19. yüzyıldan itibaren gayrimüslimler bakanlık ve büyükelçilik gibi en üst görevlere de getirildi.
“Millet” kelimesi neden anlam değiştirdi?
Kelime Arapçada “din, inanç topluluğu” anlamına gelir. 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında milliyetçilik fikirlerinin yayılmasıyla Türkçede “ulus” anlamında kullanılmaya başlandı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Millet Sistemi”, “Zimmî”, “Cizye”.
- Benjamin Braude ve Bernard Lewis (ed.), Christians and Jews in the Ottoman Empire (1982).
- İlber Ortaylı, Osmanlı Toplumunda Aile ve İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı.
- Karen Barkey, Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective (2008).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir