Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 8. bölümüdür.
Haçlı Seferleri, Avrupa tarihinde genellikle Batı’nın gözünden anlatılır. Oysa bu iki asırlık mücadelenin öbür yakasında Türkler ve diğer Müslüman halklar vardı. Malazgirt Zaferi’nden (1071) sonra Anadolu’ya yerleşen Türkler, Haçlı ordularının karşılaştığı ilk ve en kararlı güç oldu; Suriye ve Mısır’daki Türk komutanlar ise İslam dünyasının birleşmesine öncülük etti.
Seferlerin arka planı
Malazgirt’ten sonra Anadolu’nun büyük bölümü Selçukluların eline geçmiş, İznik Anadolu Selçuklu Devleti’nin başkenti olmuştu. Bizans İmparatoru I. Aleksios Komnenos, Batı’dan paralı asker yardımı istedi. Papa II. Urbanus, 1095’te Fransa’daki Clermont’da yaptığı konuşmada bu talebi, Kudüs’ün alınmasını hedefleyen büyük bir dinî sefere dönüştürdü. Böylece Avrupa’nın dört bir yanından on binlerce insan doğuya doğru yola çıktı.
Birinci Haçlı Seferi ve Anadolu
1096’da, düzenli ordulardan önce yola çıkan ve “Halk Haçlı Seferi” adı verilen kalabalık, İznik yakınlarında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan’ın kuvvetlerince dağıtıldı. Ancak ardından gelen şövalye orduları 1097’de İznik’i kuşattı; şehir Bizans’a teslim oldu ve Selçuklular başkentlerini daha sonra Konya’ya taşıdı. Aynı yıl Eskişehir yakınlarındaki Dorileon’da Kılıç Arslan, Haçlı ordusuyla büyük bir savaşa girdi; Haçlılar ağır kayıplar vererek de olsa Anadolu’yu geçmeyi başardı.
Haçlılar 1098’de Antakya’yı, 15 Temmuz 1099’da ise Kudüs’ü aldı. Şehrin alınmasının ardından yaşanan katliam, hem Müslüman hem Hristiyan kaynaklarda dehşetle anlatılır. Haçlılar bölgede Urfa Kontluğu, Antakya Prinkepsliği, Trablus Kontluğu ve Kudüs Krallığı’ndan oluşan dört devlet kurdu.
Zengîler: Birleşmenin başlangıcı
Haçlıların başarısında Müslüman dünyanın bölünmüşlüğü büyük rol oynamıştı. Bu tabloyu değiştiren ilk isim, Musul ve Halep valisi Türk komutan İmâdüddin Zengî oldu. Zengî 1144’te Urfa’yı alarak ilk Haçlı devletine son verdi. Bu olay, Avrupa’da İkinci Haçlı Seferi’nin (1147–1149) ilanına yol açtı. Ancak Alman İmparatoru III. Konrad’ın ordusu Anadolu’da Selçuklular karşısında ağır bir yenilgi aldı; 1148’deki Şam kuşatması da başarısızlıkla sonuçlandı.
Zengî’nin oğlu Nûreddin Mahmud Zengî (1146–1174), İslam dünyasında adaletli ve dindar bir hükümdar olarak hatırlanır. Suriye’yi Şam merkezli tek bir yönetim altında birleştirdi; medreseler, darülhadisler, hanlar ve 1154’te Şam’da büyük bir hastane (Bîmâristân-ı Nûrî) yaptırdı. Kudüs’ün geri alınmasını hedef olarak belirleyen Nûreddin, bu amaçla Mescid-i Aksâ için özel bir minber yaptırdı; bu minberi Kudüs’e yerleştirmek, onun komutanlarından Selâhaddîn’e nasip olacaktı.
Selâhaddîn-i Eyyûbî ve Hıttîn
Kürt asıllı Selâhaddîn, Nûreddin Zengî’nin hizmetinde yetişti ve Mısır’ın yönetimini üstlendi. Nûreddin’in ölümünden sonra Mısır ile Suriye’yi birleştirdi. 4 Temmuz 1187’de Taberiye Gölü yakınlarındaki Hıttîn’de Haçlı ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı ve 2 Ekim 1187’de Kudüs’ü teslim aldı. Selâhaddîn, şehri katliamsız ele geçirdi; fidye ödeyebilenlerin ayrılmasına izin verdi ve pek çok yoksulu fidyesiz serbest bıraktı. Bu tavır, Avrupa’da bile onun “şövalye ruhlu” bir hükümdar olarak anılmasına yol açtı.
Kudüs’ün düşmesi Üçüncü Haçlı Seferi’ni (1189–1192) başlattı. Alman İmparatoru I. Friedrich Barbarossa, Anadolu’dan geçerken 1190’da Konya’yı kısa süreliğine ele geçirdi, ancak birkaç hafta sonra Silifke yakınlarında Göksu Nehri’nde boğularak öldü. İngiltere Kralı Aslan Yürekli Richard ile Selâhaddîn arasındaki mücadele, 1192’de Yafa Antlaşması ile sona erdi: Kudüs Müslümanlarda kaldı, Hristiyan hacılara ziyaret izni verildi.
Memlükler ve Akkâ’nın düşüşü
13. yüzyılda Haçlı seferleri Mısır’a yöneldi. 1204’teki Dördüncü Haçlı Seferi ise hedefinden saparak Hristiyan Bizans’ın başkenti İstanbul’u yağmaladı. Mısır’da 1250’de iktidara gelen ve çoğu Kıpçak Türkü olan Memlükler, hem Moğolları hem Haçlıları durduran güç oldu. Sultan Baybars, Haçlıların elindeki kaleleri birer birer aldı; 1291’de Sultan el-Eşref Halil’in Akkâ’yı fethiyle Haçlıların Suriye kıyısındaki son büyük kalesi de düştü ve bölgedeki Haçlı varlığı sona erdi.
Geç Haçlı seferleri ve Osmanlılar
14. ve 15. yüzyıllarda Osmanlıların Balkanlar’da ilerlemesi üzerine Avrupa’da yeni Haçlı seferleri düzenlendi. Sultan I. Bayezid 1396’da Niğbolu’da, Sultan II. Murad 1444’te Varna’da Haçlı ordularını yendi. Bu zaferler, Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki varlığını kalıcı hâle getirdi.
Haçlı Seferleri’nin sonuçları
- Siyasi: Haçlı devletleri iki yüzyıl içinde ortadan kalktı; buna karşılık Bizans, özellikle 1204 yağması nedeniyle telafisi güç bir şekilde zayıfladı.
- Ekonomik: Venedik ve Ceneviz gibi İtalyan şehirleri, doğu ticaretinden büyük kazanç sağladı; baharat, şeker ve ipek Avrupa’da daha yaygın hâle geldi.
- Kültürel: Seferlerin kendisinden çok, Endülüs ve Sicilya’daki çeviriler bilgi aktarımında belirleyici olsa da Doğu ile Batı arasındaki temas yoğunlaştı.
- Hafıza: Haçlı Seferleri, Müslüman ve Hristiyan dünyalarının birbirine bakışında uzun süre derin izler bıraktı.
Sık sorulan sorular
Selâhaddîn-i Eyyûbî Türk müydü?
Hayır, Selâhaddîn Kürt asıllıdır. Ancak Türk Zengî Devleti’nin hizmetinde yetişmiş, ordusunda Türk ve Kürt askerler birlikte savaşmış ve kurduğu Eyyûbî Devleti’nin yerini Türk Memlükler almıştır.
Kaç Haçlı Seferi yapıldı?
Geleneksel olarak 1096–1272 arasında sekiz ya da dokuz büyük sefer sayılır. Ancak tarihçiler, irili ufaklı pek çok seferi ve 14.–15. yüzyıldaki geç Haçlı seferlerini de bu hareketin parçası olarak görür.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Haçlılar”, “Nûreddin Mahmud Zengî”, “Selâhaddîn-i Eyyûbî”, “Hıttîn Savaşı”.
- İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh; Üsâme bin Münkız, Kitâbü’l-İ‘tibâr.
- Carole Hillenbrand, The Crusades: Islamic Perspectives (1999).
- Thomas Asbridge, The Crusades: The War for the Holy Land (2010).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir