Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 15. bölümüdür.
Safevîler, İran tarihinin en önemli hanedanlarından biridir. On iki imam Şiîliğini devlet dini yaparak İran’ın bugünkü dinî ve siyasi kimliğinin temellerini attılar. Bu hanedanın gücü ise büyük ölçüde Anadolu, Azerbaycan ve Suriye’den gelen Türkmen boylarına dayanıyordu. Erken Safevî sarayının dili Türkçeydi; kurucu Şah İsmail de şiirlerini Türkçe yazdı. Bu yönüyle Safevîler, Türk tarihinin ve Türk-İran ortak mirasının önemli bir parçasıdır.
Erdebil’den doğan bir yol
Hanedanın adı, Erdebil’de yaşamış mutasavvıf Şeyh Safiyyüddîn İshak’tan (1252–1334) gelir. Onun kurduğu Safeviyye tarikatı, başlangıçta Sünnî bir tasavvuf yoluydu ve geniş bir coğrafyada mürit topladı. 15. yüzyılda Şeyh Cüneyd ve oğlu Şeyh Haydar döneminde tarikat, Anadolu ve Azerbaycan’daki Türkmen boylarını etrafında toplayan siyasi ve askerî bir harekete dönüştü. Şeyh Haydar’ın müritlerine giydirdiği on iki dilimli kırmızı başlık nedeniyle bu Türkmenlere “Kızılbaş” denildi.
Şah İsmail ve Hatâyî
Şeyh Haydar’ın oğlu İsmail, çocuk yaşta babasını ve ağabeyini kaybetti. 1501’de henüz on dört yaşındayken Kızılbaş boylarının desteğiyle Akkoyunluları yenerek Tebriz’e girdi ve şahlığını ilan etti. On yıl içinde İran’ın büyük bölümünü, Irak’ı ve Doğu Anadolu’nun bir kısmını hâkimiyeti altına aldı. Şah İsmail, On iki imam Şiîliğini devletin resmî mezhebi yaptı ve bu mezhebin bilginlerini Lübnan’daki Cebel-i Âmil gibi bölgelerden İran’a davet etti. Bu karar, o dönemde nüfusunun çoğunluğu Sünnî olan İran’ın dinî yapısını birkaç kuşak içinde değiştirdi.
Şah İsmail aynı zamanda “Hatâyî” mahlasıyla şiirler yazan bir şairdi. Divanı, Azerbaycan Türkçesinin en önemli erken eserleri arasındadır. Sade bir dille yazdığı nefesler ve deyişler, Anadolu’daki Alevî-Bektaşî geleneğinde yüzyıllardır cemlerde okunmaktadır. Böylece Hatâyî, siyasi kimliğinden bağımsız olarak Türk halk şiirinin yedi büyük ozanından biri sayılır.
Osmanlı-Safevî rekabeti
Safevîlerin yükselişi, Anadolu’daki Türkmen boyları üzerinde etkili olması nedeniyle Osmanlı Devleti’yle büyük bir rekabete yol açtı. Bu rekabetin hem siyasi hem de mezhebî boyutları vardı; iki taraf da kendi topraklarındaki karşı mezhep mensuplarına zaman zaman sert baskılar uyguladı. 23 Ağustos 1514’te Çaldıran Ovası’nda Yavuz Sultan Selim’in topçu ve yeniçerilerle güçlendirilmiş ordusu Safevî süvarilerini yendi ve Tebriz geçici olarak alındı. Bu savaştan sonra Doğu Anadolu büyük ölçüde Osmanlı hâkimiyetine geçti.
Kanunî Sultan Süleyman ile Şah Tahmasb arasındaki savaşlar 1555’te Amasya Antlaşması ile sona erdi; bu, iki devlet arasındaki ilk resmî barıştı. 1639’daki Kasr-ı Şirin Antlaşması ise bugünkü Türkiye-İran sınırının büyük ölçüde temelini oluşturdu.
Şah Abbas ve İsfahan
Safevîlerin en parlak dönemi I. Şah Abbas’ın saltanatıdır (1588–1629). Şah Abbas, ordusunu yeniden düzenledi ve Kızılbaş emirlerinin gücünü dengelemek için Kafkasya kökenli “gulâm” askerlerden oluşan birlikler kurdu. Portekizlileri Basra Körfezi’ndeki Hürmüz’den çıkardı. 1598’de başkenti İsfahan’a taşıdı ve şehri baştan sona yeniden düzenledi.
İsfahan’ın kalbindeki Nakş-ı Cihan Meydanı, dünyanın en büyük şehir meydanlarından biridir. Meydanın etrafında Şah Camii (bugün İmam Camii), zarif Şeyh Lütfullah Camii, Âli Kapu Sarayı ve Kayseriye Çarşısı yer alır; meydan 1979’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Şehrin ihtişamı nedeniyle Farsçada “İsfahan nısf-ı cihan” (İsfahan dünyanın yarısıdır) sözü doğdu. Bu dönemde halıcılık, çini, minyatür ve ipek dokumacılığı en yüksek seviyesine ulaştı.
Son ve süreklilik
1722’de Afgan kuvvetlerinin İsfahan’ı alması Safevî gücünü fiilen sona erdirdi. Hanedanın son temsilcileri, Türkmen Afşar boyundan gelen Nâdir Şah’ın 1736’da tahta çıkmasıyla tarihe karıştı. Ancak Türkmen boylarının İran’daki rolü sürdü: 1789’dan 1925’e kadar İran’ı yöneten Kaçar hanedanı da bir Türkmen boyuna mensuptu. Bugün İran’ın kuzeybatısında yaşayan milyonlarca Azerbaycan Türkü, bu uzun ortak tarihin canlı mirasıdır.
Sık sorulan sorular
Safevîler Türk müydü?
Hanedanın kökeni tartışmalıdır; Kürt, Türk ve İranlı kökenler önerilmiştir. Ancak Safevî devletinin askerî gücü Türkmen Kızılbaş boylarına dayanıyordu, erken sarayın ve ordunun dili Türkçeydi ve Şah İsmail şiirlerini Türkçe yazdı. Devletin yönetim ve edebiyat dili ise büyük ölçüde Farsçaydı.
“Kızılbaş” kelimesi ne anlama gelir?
Kelime, Safevî müritlerinin giydiği on iki dilimli kırmızı başlıktan gelir ve başlangıçta Safevîleri destekleyen Türkmen boylarını anlatırdı. Anadolu’da sonraki yüzyıllarda Alevî topluluklar için de kullanılmıştır. Bugün Alevî toplulukların kendi tercih ettikleri ad “Alevî”dir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Safevîler”, “İsmâil I”, “Abbas I”, “Çaldıran Savaşı”.
- Faruk Sümer, Safevî Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü (1976).
- Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire (2006).
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Meidan Emam, Esfahan”.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir