İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Mısır’da Türkler: Tolunoğulları’ndan Kavalalılar’a Bin Yıllık Bir Hikâye

9. yüzyılda Abbasi sarayında yetişen Türk komutan Ahmed bin Tolun Mısır’da bağımsız bir devlet kurdu ve Kahire’nin en eski camilerinden birini bıraktı. İhşîdîler, Memlükler, Osmanlılar ve Kavalalılar ile Mısır’daki Türk varlığı neredeyse bin yıl sürdü.

Mısır’da Türkler: Tolunoğulları’ndan Kavalalılar’a Bin Yıllık Bir Hikâye

Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 16. bölümüdür.

Mısır, Türk tarihinin en uzun soluklu sahnelerinden biridir. 9. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar bu ülkeyi yöneten hanedanların ve askerî seçkinlerin önemli bir bölümü Türk kökenliydi. Kahire’nin camileri, medreseleri ve sebilleri, bu bin yıllık varlığın taş üzerindeki izleridir.

Samerra’dan Fustat’a: Ahmed bin Tolun

9. yüzyılda Abbasi halifeleri, ordularını büyük ölçüde Orta Asya’dan gelen Türk askerlerle güçlendirmişti; hatta Bağdat’ın kuzeyinde Türk birlikleri için Sâmerrâ adında yeni bir başkent kurulmuştu. Buharalı bir Türk olan Tolun da bu askerlerden biriydi. Oğlu Ahmed (835–884) Sâmerrâ’da yetişti; askerî eğitimin yanında Kur’an, hadis ve edebiyat öğrendi. 868’de Mısır valisinin vekili olarak Fustat’a gönderildi.

Ahmed bin Tolun, kısa sürede Mısır’ın gerçek hâkimi oldu. Bağdat’a vergi göndermeye devam etse de kendi ordusunu kurdu, maliyeyi düzenledi ve tarımı canlandırmak için Nil’in sulama sistemini onarttı. 878’de Suriye’yi de topraklarına kattı. Böylece Mısır, Firavunlardan sonra uzun aradan sonra ilk kez bölgesel bir gücün merkezi oldu.

Katâi‘ ve İbn Tolun Camii

Ahmed bin Tolun, Fustat’ın kuzeyinde Katâi‘ adında yeni bir şehir kurdu. Bu şehrin kalbine 876–879 yılları arasında inşa ettirdiği büyük cami, bugün Kahire’nin en eski ve en iyi korunmuş camilerinden biridir. Tuğla ve alçıdan yapılan, geniş avlulu bu cami, Sâmerrâ mimarisinin izlerini taşır; dışarıdan sarmal merdiveniyle dikkat çeken minaresi Sâmerrâ’daki Melviye’yi hatırlatır. Ahmed bin Tolun ayrıca ücretsiz hizmet veren bir hastane (bîmâristan) ve şehre su taşıyan bir su kemeri yaptırdı.

Oğlu Humâreveyh (884–896) döneminde saray ihtişamı zirveye çıktı. Humâreveyh’in kızı Katrünnedâ’nın Abbasi Halifesi Mu‘tazıd ile evlenmesi için hazırlanan çeyiz, Arap edebiyatında efsaneleşecek kadar görkemliydi. Ancak hanedan kısa ömürlü oldu ve 905’te Abbasiler Mısır’ı yeniden doğrudan yönetimlerine aldı.

İhşîdîler

935’te Ferganalı bir Türk ailesinden gelen Muhammed bin Tuğç, Mısır valisi oldu ve Orta Asya’daki Fergana hükümdarlarının eski unvanı olan “İhşîd” unvanını aldı. İhşîdîler, Mısır ve Suriye’yi Bizans ve Hamdânîlere karşı savundu. Hanedanın son döneminde yönetimi fiilen elinde tutan Kâfûr, dönemin en büyük Arap şairi Mütenebbî ile yaşadığı övgü ve hiciv dolu ilişkiyle edebiyat tarihine geçti. 969’da Fâtımîler Mısır’ı alarak Kahire’yi kurdu.

Memlükler, Osmanlılar ve Kavalalılar

1250’de iktidara gelen Memlükler, başlangıçta çoğunlukla Kıpçak, 14. yüzyılın sonundan itibaren ise Çerkez kökenli askerî seçkinlerdi. Ayn Câlût’ta Moğolları durdurdular ve Kahire’yi İslam dünyasının en büyük şehirlerinden biri hâline getirdiler. Sultan Hasan Camii ve Kalavun Külliyesi gibi eserleri, şehrin silüetini bugün de belirler.

1517’de Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ı almasıyla ülke Osmanlı eyaleti oldu; ancak Memlük beyleri yerel yönetimde etkilerini sürdürdü. 1805’te Osmanlı ordusunda görevli Kavalalı Mehmed Ali Paşa, Mısır valiliğini üstlendi ve ülkeyi hızla modernleştirdi: fabrikalar, okullar, matbaa ve modern bir ordu kurdu. Kurduğu hanedan, Mısır’ı 1953’te cumhuriyet ilan edilene kadar yönetti. Bu dönemde Mısır sarayında ve yönetici sınıfında Türkçe uzun süre prestijli bir dil olarak konuşuldu.

Gündelik dilde izler

Mısır Arapçasında hâlâ pek çok Türkçe kelime ve ek yaşar. “Paşa” ve “efendi” gibi unvanların yanında, meslek bildiren Türkçe “-cı/-ci” eki de Mısır Arapçasına geçmiştir: “ahvagi” (kahveci) ve “bostagi” (postacı) gibi kelimeler bunun örnekleridir. Kahire’nin eski mahallelerinde Osmanlı dönemi sebilleri ve tekkeler bu ortak mirası sürdürür.

Sık sorulan sorular

İbn Tolun Camii ziyaret edilebilir mi?

Evet. Kahire’nin Seyyide Zeyneb bölgesinde bulunan cami ziyarete açıktır ve “Tarihî Kahire” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki alanın bir parçasıdır. Minaresine çıkılarak şehrin eski bölümleri seyredilebilir.

Kavalalı Mehmed Ali Paşa Türk müydü?

Mehmed Ali Paşa, bugün Yunanistan sınırları içinde kalan Kavala’da doğmuş, Arnavut kökenli bir Osmanlı askeriydi. Kendisini Osmanlı dünyasının bir parçası olarak gördü ve sarayında Türkçe konuşuldu.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Tolunoğulları”, “Ahmed b. Tolun”, “İhşîdîler”, “Mehmed Ali Paşa”.
  2. Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates (1986).
  3. Doris Behrens-Abouseif, Islamic Architecture in Cairo: An Introduction (1989).
  4. UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Historic Cairo”.
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir