Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 6. bölümüdür.
Bulgarlar, Avrupa tarihinde iz bırakan Türk topluluklarının en ilginçlerinden biridir. Aynı kökten gelen iki kol, birbirinden çok farklı yollara gitti: Tuna’ya inenler bugünkü Bulgaristan’a adını verdi ve zamanla Slavlaşıp Hristiyan oldu; Volga kıyılarına yerleşenler ise kuzeyin ilk Müslüman Türk devletini kurdu.
Kuvrat Han ve Büyük Bulgarya
Ogur dili konuşan Bulgar boyları, 7. yüzyılın başında Kuvrat Han’ın önderliğinde Göktürk ve Avar hâkimiyetinden kurtularak Karadeniz ile Azak Denizi’nin kuzeyinde “Büyük Bulgarya” adlı bir devlet kurdu. Kuvrat Han, Bizans’la iyi ilişkiler içindeydi. 1912’de Ukrayna’daki Malaya Pereşçepina’da bulunan ve Kuvrat Han’a ait olabileceği düşünülen hazine, onlarca kilogram altın ve gümüş eşyasıyla dönemin zenginliğini gösterir.
Kuvrat’ın ölümünden sonra Hazar baskısıyla Bulgarlar dağıldı. Oğullarından Asparuh, halkının bir kısmıyla batıya giderek 681’de Tuna’nın güneyinde, Bizans’ın tanımak zorunda kaldığı bir devlet kurdu. Bu Tuna Bulgar Devleti, yerli Slav nüfusla kaynaşarak zamanla Slavca konuşan bir topluma dönüştü; 864’te Han Boris döneminde Hristiyanlığı kabul etti. Bugünkü Bulgaristan’ın adı bu Türk kökenli kurucu topluluktan gelir. Bulgarların bir başka kolu ise kuzeye, Volga ile Kama nehirlerinin birleştiği bölgeye yerleşti.
İdil Bulgarları: Kuzeyin pazarı
İdil (Volga) Bulgarları, ormanlık kuzey ile güneydeki İslam dünyasını birleştiren ticaret yolunun tam ortasındaydı. Kuzeydeki halklardan gelen samur, sansar ve tilki kürkleri, bal mumu ve deri; Orta Asya’dan ve Bağdat’tan gelen gümüş, kumaş ve baharatla burada el değiştirdi. Başkent Bulgar şehri ve Biler (Bilyar), dönemin önemli ticaret merkezleri hâline geldi. İdil Bulgarları kendi adlarına gümüş sikke de bastı.
922: İbn Fadlan’ın yolculuğu
10. yüzyılın başında İdil Bulgar hükümdarı Almış Han, bir yandan halkı arasında yayılmaya başlamış olan İslam’ı resmîleştirmek, bir yandan da Hazar baskısına karşı güçlü bir müttefik bulmak amacıyla Abbasi Halifesi Muktedir-Billâh’a elçi gönderdi. Hükümdar; kendisine dini öğretecek âlimler, bir cami ve bir kale yapacak ustalar istiyordu.
Halife 921 yazında Bağdat’tan bir elçilik heyeti yola çıkardı. Heyetin kâtibi ve dinî rehberi Ahmed bin Fadlan’dı. Heyet Buhara’dan, Harezm’den, Oğuz ve Peçenek topraklarından geçerek yaklaşık bir yıl sonra, Mayıs 922’de İdil Bulgarlarının ülkesine ulaştı. Almış Han, halkıyla birlikte törenle karşıladığı elçilerin huzurunda İslam’ı devletin resmî dini olarak ilan etti ve Abbasi halifesinin adına hutbe okutturdu. Bu tarih bugün Tataristan’da her yıl anılmaktadır.
Seyahatname: Bir dünya belgesi
İbn Fadlan’ın yolculuğu hakkında yazdığı Risâle, Orta Çağ’ın en değerli seyahat kaynaklarından biridir. İbn Fadlan; Oğuzların göçebe yaşamını ve geleneklerini, Bulgarların gündelik hayatını, kuzeyin çok kısa yaz gecelerini ve gökyüzünde gördüğü renkli ışıkları (kutup ışıklarını) anlatır. Eserin en çok bilinen bölümü, Volga’da karşılaştığı “Rus” adlı İskandinav tüccarları ve onların bir reislerinin gemiyle birlikte yakıldığı cenaze törenini tasvir ettiği kısımdır. Bu bölüm, Vikinglerin cenaze geleneklerine dair en ayrıntılı tanıklıklardan biri sayılır.
Moğol istilası ve sonrası
İdil Bulgarları 1223’te Moğollara karşı bir zafer kazanmışsa da 1236’da Batu Han’ın ordularıyla başlayan büyük istila devleti yıktı. Bölge Altın Orda’ya katıldı; Bulgar şehri Altın Orda döneminde yeniden imar edilerek önemli bir merkez oldu. Bugün Tataristan’daki Bolgar tarihî ve arkeolojik alanı, cami, türbe ve hamam kalıntılarıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
Bugünkü mirasçılar
Volga Tatarları, İdil Bulgarlarını kendi tarihlerinin temel halkası sayar; Tatarların bu bölgede bin yılı aşkın süredir yaşattığı İslam geleneği 922’ye dayanır. Çuvaşlar ise Bulgarların Ogur dilinin yaşayan tek temsilcisi olan Çuvaşçayı konuşur. Böylece Volga kıyısındaki küçük bir krallığın tercihleri, bugün Rusya Federasyonu içindeki milyonlarca insanın kültürel kimliğini şekillendirmeye devam ediyor.
Sık sorulan sorular
Bulgarlar Türk mü?
Tarihî Bulgarlar Türk kökenliydi ve Ogur grubundan bir Türk dili konuşuyordu. Tuna Bulgarları ise zamanla Slav nüfusla kaynaştı; bugünkü Bulgarca bir Slav dilidir ve günümüz Bulgarları kendilerini Slav bir millet olarak tanımlar.
İlk Müslüman Türk devleti İdil Bulgarları mı?
İdil Bulgarları İslam’ı 922’de resmen kabul etmiştir; bu, Karahanlıların toplu kabulünden (960) daha erkendir. Bu yüzden bazı tarihçiler İdil Bulgarlarını ilk Müslüman Türk devleti sayar; Türk tarih yazımında ise bu unvan çoğunlukla Karahanlılara verilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Bulgarlar”, “İbn Fazlân”.
- İbn Fadlan, Seyahatname (Risâle), çev. Ramazan Şeşen.
- James E. Montgomery, “Ibn Fadlan and the Rusiyyah”, Journal of Arabic and Islamic Studies 3 (2000).
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Bolgar Historical and Archaeological Complex” (2014).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir