Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 10. bölümüdür.
Timur, dünya tarihinin en tartışmalı hükümdarlarından biridir. Bir yanda kurduğu geniş imparatorluk ve Semerkant’ı dünyanın en göz alıcı şehirlerinden biri yapan imar faaliyeti; diğer yanda fethettiği şehirlerde yaşanan büyük yıkım ve can kayıpları vardır. Ancak Timur’un ölümünden sonra torunları döneminde Orta Asya ve Horasan, sanat ve bilimde öyle parlak bir çağ yaşadı ki tarihçiler bu döneme “Timurlu Rönesansı” der.
Keş’ten cihan hâkimiyetine
Timur 1336’da Semerkant yakınlarındaki Keş (bugünkü Şehrisebz) şehrinde, Türkleşmiş Moğol kökenli Barlas boyundan bir ailede doğdu. Gençliğinde aldığı bir yara yüzünden hafifçe topalladığı için Farsçada “Timur-i Leng” (Aksak Timur) diye anıldı; Avrupa dillerindeki “Tamerlane” adı buradan gelir. Cengiz soyundan olmadığı için “han” unvanını kullanmadı; “emir” ve Cengiz soyundan bir prensesle evlendiği için “güregen” (damat) unvanlarıyla yetindi. 1370’te Maveraünnehir’in tek hâkimi oldu ve Semerkant’ı başkent yaptı.
Seferler: Büyük güç, büyük yıkım
Timur, otuz beş yıl boyunca neredeyse hiç durmadan sefer yaptı. İran’ı, Irak’ı ve Kafkasya’yı ele geçirdi; 1391 ve 1395’te Altın Orda hanı Toktamış’ı yendi; 1398’de Delhi’yi yağmaladı; 1400–1401’de Halep, Şam ve Bağdat’ı aldı. Bu seferlerde İsfahan, Delhi ve Bağdat gibi şehirlerde büyük katliamlar yaşandı; dönemin kaynakları kesik başlardan kuleler yapıldığını aktarır. Timur’un mirasını değerlendirirken bu insani bedeli görmezden gelmek mümkün değildir.
1401’de Şam önlerinde, büyük tarihçi İbn Haldun Timur ile görüştü. İbn Haldun, bu karşılaşmayı otobiyografisinde anlatır ve Timur’u tarihe ve ilme meraklı, keskin zekâlı bir hükümdar olarak tasvir eder. 28 Temmuz 1402’de Timur, Ankara Savaşı’nda Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid’i yenip esir aldı. Bu yenilgi, Osmanlı Devleti’ni on bir yıl süren bir taht kavgasına (Fetret Devri) sürükledi; bazı tarihçilere göre ise İstanbul’un fethini yarım asır geciktirdi. Timur, 1405’te Çin seferine çıkmışken Otrar’da öldü ve Semerkant’taki Gur-i Emir türbesine defnedildi.
Semerkant: “Dünyanın aynası”
Timur, fethettiği ülkelerden getirdiği mimar, usta ve sanatkârları Semerkant’ta çalıştırdı. Bibi Hanım Camii, Şah-ı Zinde türbeler kompleksi ve mavi kubbeli Gur-i Emir, bu dönemin eserleridir. 1403–1406’da Kastilya kralının elçisi olarak Semerkant’a gelen Ruy González de Clavijo, şehrin bahçelerini, saraylarını ve kalabalık çarşılarını hayranlıkla anlattı. Timur’un doğduğu Şehrisebz’deki Aksaray Sarayı’nın kalıntıları da onun mimari iddiasının boyutunu gösterir.
Timurlu Rönesansı
Timur’un oğlu Şahruh (1405–1447), başkenti Herat’a taşıdı ve babasının aksine barışçı bir hükümdar olarak tanındı. Eşi Gevherşad Hatun, Herat’ta ve Meşhed’de yaptırdığı muhteşem cami ve medreselerle İslam mimarisinin en büyük kadın hamilerinden biri oldu. Şahruh’un oğlu Uluğ Bey ise Semerkant’ı yönetirken hem hükümdar hem de bilim insanı olarak çalıştı: Kurduğu medrese ve rasathanede hazırlanan yıldız katalogları, dönemin en hassas ölçümleri arasındaydı. Semerkant’ın kalbindeki Registan Meydanı’nda bugün Uluğ Bey Medresesi’nin karşısında sonraki yüzyıllarda yapılan iki medrese yükselir.
Timurlu kültürü, Sultan Hüseyin Baykara (1469–1506) döneminde Herat’ta zirveye ulaştı. Şair ve devlet adamı Ali Şîr Nevâî, Farsça şiirin büyük ustası Molla Câmî ve minyatür sanatının en büyük isimlerinden Kemâleddin Bihzâd aynı şehirde yaşadı ve eser verdi. Herat minyatür okulu, sonraki yüzyıllarda Safevî, Osmanlı ve Babür sanatını derinden etkiledi.
Babürlülere uzanan miras
Timurlu devleti 15. yüzyılın sonunda Özbekler’in yükselişiyle dağıldı. Ancak Timur’un soyundan gelen Babür Şah, Fergana’dan Kâbil’e, oradan Hindistan’a geçerek 1526’da Babür İmparatorluğu’nu kurdu. Böylece Timurlu sanat ve devlet geleneği, Tac Mahal’i inşa eden bir imparatorlukta yaşamaya devam etti. Timurlu mimarisinin mavi çinili kubbeleri, İran’dan Hindistan’a kadar geniş bir coğrafyada etkisini sürdürdü.
Sık sorulan sorular
Timur Türk müydü, Moğol muydu?
Timur, Moğol kökenli ama Türkleşmiş Barlas boyuna mensuptu. Ana dili Çağatay Türkçesiydi ve kültür olarak Türk-İslam dünyasına aitti. Kendisini Cengiz Han mirasının bir parçası olarak görse de Moğol geleneğinden çok Türk-İslam geleneği içinde hareket etti.
Bugün Özbekistan’da Timur nasıl görülüyor?
Bağımsızlık sonrası Özbekistan’da Timur (Emir Temur), ulusal tarihin kurucu figürlerinden biri olarak öne çıkarılmış; Taşkent, Semerkant ve Şehrisebz’de anıtları dikilmiştir. Komşu ülkelerin tarih yazımında ise seferlerinin yıkıcı yönleri daha çok vurgulanır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Timur”, “Timurlular”, “Uluğ Bey”, “Bihzâd”.
- Ruy González de Clavijo, Timur Devrinde Semerkand’a Seyahat.
- Beatrice Forbes Manz, The Rise and Rule of Tamerlane (1989).
- Thomas W. Lentz ve Glenn D. Lowry, Timur and the Princely Vision (1989).
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Samarkand – Crossroad of Cultures”, “Historic Centre of Shakhrisyabz”.
Merak edilenler
Timurlular nedir? Timurlu Devleti, 1370’te Timur tarafından Semerkant merkezli olarak kuruldu.
Timurlular ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1370, Timur.
Timurlular’ın başkenti neresiydi? Başkentleri: Semerkant, sonra Herat.
Timurlular ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1507, Herat’ın Şeybânî Han’a geçmesi.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir