Kaşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda Karahanlı Devleti'nin kültür merkezlerinden Kaşgar çevresinde yetişmiş bir dil bilginidir. Türk boylarının yaşadığı toprakları yıllarca dolaşarak lehçeleri, sözcükleri, şiirleri ve gelenekleri bizzat derledi. Bu emeğin ürünü olan Divanü Lügati't-Türk, Türkçenin bilinen ilk kapsamlı sözlüğü ve Türk kültür tarihinin en değerli kaynaklarından biridir.
Bir sözlükten çok daha fazlası
Eser 1072–1074 yılları arasında Bağdat'ta yazıldı ve Abbasi halifesine sunuldu. Arapça açıklamalarla hazırlanmasının amacı, o dönemde siyasi ve askerî gücü yükselen Türklerin dilini Arap dünyasına öğretmekti. Kaşgarlı, Türkçenin Arapçadan aşağı kalmayan zengin bir dil olduğunu gururla vurgular.
- Binlerce sözcük: Yaklaşık 7.500'ü aşkın Türkçe sözcük, anlamları ve kullanıldıkları boylarla birlikte verilir.
- Şiirler ve atasözleri: Kahramanlık, doğa, aşk ve ayrılık üzerine yüzlerce dörtlük (koşuk) ve "sav" denilen atasözleri, eski Türk edebiyatının en güzel örneklerini bugüne taşır.
- Dil bilgisi ve lehçeler: Oğuz, Kıpçak, Uygur gibi boyların söyleyiş farklarını karşılaştıran, döneminin çok ötesinde bir dil bilimi yaklaşımı sergiler.
- Dünya haritası: Türk boylarının yerleşim alanlarını gösteren yuvarlak harita, Türklerin çizdiği bilinen en eski haritalardandır.
Kaybolmaktan kurtulan tek nüsha
Eserin bugüne ulaşan tek nüshası 1266'da istinsah edilmiştir. Bu nüsha 20. yüzyılın başlarında kitap meraklısı Ali Emirî tarafından İstanbul'da bir sahaftan satın alınarak gün ışığına çıkarıldı ve bugün İstanbul'daki Millet Kütüphanesi'nde korunmaktadır. Bir sahaf tezgâhından çıkan bu el yazması, Türkçe araştırmalarının seyrini değiştirdi.
Dünyanın tanıdığı bir bilgin
Kaşgarlı Mahmud'un mirası uluslararası ölçekte de kabul görmüştür: UNESCO, 2008 yılını onun anısına "Kaşgarlı Mahmud Yılı" olarak ilan etmiştir. Eser bugün dil bilimcilerden tarihçilere, folklor araştırmacılarından edebiyatçılara kadar pek çok alanın başvuru kaynağıdır.
Divanü Lügati't-Türk'teki dünya haritası
Eserin en dikkat çekici bölümlerinden biri, Kaşgarlı Mahmud'un çizdiği yuvarlak dünya haritasıdır. Harita, Türk boylarının yaşadığı toprakları merkeze alır ve Karahanlıların önemli şehirlerinden Balasagun'u ortaya yerleştirir. Doğuda Çin'e, batıda Rum ve Bizans topraklarına kadar uzanan bu harita, yalnızca coğrafi bir çizim değil, 11. yüzyılda Türklerin dünyayı nasıl algıladığını gösteren bir belgedir.
Haritada nehirler, dağlar, çöller ve şehirler farklı renklerle gösterilir. Kaşgarlı Mahmud'un bu haritayı sözlüğüne eklemesi, eserin bir dil kitabının ötesinde, bir kültür ve coğrafya ansiklopedisi olarak tasarlandığını da ortaya koyar.
Eser bugün nasıl okunabilir?
Divanü Lügati't-Türk'ün Arapça açıklamalarla yazılmış özgün metni, uzmanlar dışında okunması zor bir eserdir. Neyse ki bugün farklı okurlar için erişilebilir baskılar vardır:
- Türkçe çeviri: Besim Atalay'ın 1939–1943 yılları arasında Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan çevirisi, eserin Türkçedeki temel baskısıdır.
- İngilizce çeviri: Robert Dankoff ve James Kelly'nin hazırladığı üç ciltlik çeviri, eseri uluslararası okurlara tanıttı.
- Seçmeler: Atasözleri, şiirler ve sözcüklerden oluşan seçki kitapları, eseri ilk kez tanıyacaklar için iyi bir başlangıçtır.
Eserin bilinen tek el yazması nüshası İstanbul'daki Millet Kütüphanesi'nde korunmaktadır.
Divanü Lügati't-Türk'teki sözcükler, bugün Anadolu'da hâlâ kullanılan pek çok kelimenin bin yıllık geçmişini gösterir. “Ata”, “ana”, “kut”, “bilig” gibi sözcüklerin anlamlarını eserde örnek cümleler ve atasözleriyle birlikte görmek, dilin ne kadar canlı bir miras olduğunu fark ettirir.
Sık sorulan sorular
Divanü Lügati't-Türk neden Arapça açıklamalarla yazıldı?
Eser, Türkçeyi bilmeyen Arapça konuşan okurlara Türk dilini ve kültürünü tanıtmak için hazırlanmıştır. Bu yönüyle bir öğretim kitabı ve kültür elçisi gibidir.
Eserde hangi atasözleri yer alır?
Bugün de yaşayan pek çok sözün eski biçimleri eserde bulunur. Bu atasözleri, bin yıl önceki Türklerin değer yargılarını ve gündelik hayatını yansıtır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türk Dil Kurumu – Divanü Lügati't-Türk (çev. Besim Atalay)
- TDV İslâm Ansiklopedisi – “Dîvânü Lugāti't-Türk” ve “Kâşgarlı Mahmud” maddeleri
- Robert Dankoff ve James Kelly, Compendium of the Turkic Dialects (Harvard Üniversitesi, 1982–1985)
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir