Ο Μαχμούντ αλ-Κασγκαρί ήταν ένας γλωσσολόγος του 11ου αιώνα που μεγάλωσε κοντά στο Κασγκάρ, ένα από τα πολιτιστικά κέντρα του κράτους των Καραχανιδών. Ταξίδεψε για χρόνια στις χώρες των τουρκικών λαών, συλλέγοντας προσωπικά διαλέκτους, λέξεις, ποιήματα και έθιμα. Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας, το Dīwān Lughāt al-Turk («Σύνοψη των Γλωσσών των Τούρκων»), είναι το παλαιότερο γνωστό ολοκληρωμένο λεξικό της τουρκικής γλώσσας και μία από τις πολυτιμότερες πηγές της τουρκικής πολιτιστικής ιστορίας.
Πολύ περισσότερα από ένα λεξικό
Το έργο γράφτηκε στη Βαγδάτη μεταξύ 1072 και 1074 και παρουσιάστηκε στον χαλίφη των Αββασιδών. Εξηγήθηκε στα αραβικά επειδή ο στόχος του ήταν να διδάξει τη γλώσσα των Τούρκων, των οποίων η πολιτική και στρατιωτική ισχύς αυξανόταν εκείνη την εποχή, στον αραβικό κόσμο. Ο αλ-Κασγκαρί τονίζει με υπερηφάνεια ότι η τουρκική είναι μια πλούσια γλώσσα, σε καμία περίπτωση κατώτερη από την αραβική.
- Χιλιάδες λέξεις: Περισσότερες από 7.500 τουρκικές λέξεις δίνονται με τις σημασίες τους και τις φυλές που τις χρησιμοποιούσαν.
- Ποιήματα και παροιμίες: Εκατοντάδες τετράστιχα για τον ηρωισμό, τη φύση, την αγάπη και τον αποχωρισμό, καθώς και παροιμίες γνωστές ως «sav», μας μεταφέρουν τα καλύτερα δείγματα της πρώιμης τουρκικής λογοτεχνίας.
- Γραμματική και διάλεκτοι: Συγκρίνει την προφορά ομάδων όπως οι Ογούζοι, οι Κιπτσάκοι και οι Ουιγούροι, δείχνοντας μια προσέγγιση στη γλωσσολογία πολύ μπροστά από την εποχή της.
- Ένας παγκόσμιος χάρτης: Ο κυκλικός χάρτης του που δείχνει πού ζούσαν οι τουρκικοί λαοί είναι ένας από τους παλαιότερους γνωστούς χάρτες που σχεδιάστηκαν από Τούρκο συγγραφέα.
Το μοναδικό αντίγραφο που γλίτωσε από τη λήθη
Το μοναδικό σωζόμενο αντίγραφο του έργου δημιουργήθηκε το 1266. Ανακαλύφθηκε ξανά στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν ο συλλέκτης βιβλίων Αλί Εμίρι το αγόρασε από έναν παλαιοπώλη στην Κωνσταντινούπολη, και σήμερα φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη Μιλέτ της Κωνσταντινούπολης. Αυτό το χειρόγραφο, που βρέθηκε στον πάγκο ενός βιβλιοπώλη, άλλαξε την πορεία των σπουδών της τουρκικής γλώσσας.
Ένας λόγιος αναγνωρισμένος παγκοσμίως
Η κληρονομιά του Μαχμούντ αλ-Κασγκαρί έχει αναγνωριστεί και διεθνώς: η UNESCO κήρυξε το 2008 ως «Έτος Μαχμούντ αλ-Κασγκαρί» προς τιμήν του. Σήμερα, το έργο αποτελεί σημείο αναφοράς για γλωσσολόγους, ιστορικούς, λαογράφους και μελετητές της λογοτεχνίας.
Ο παγκόσμιος χάρτης στο Dīwān Lughāt al-Turk
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά μέρη του έργου είναι ο κυκλικός παγκόσμιος χάρτης που σχεδίασε ο Μαχμούντ αλ-Κασγκαρί. Ο χάρτης τοποθετεί τις χώρες των τουρκικών λαών στο κέντρο του και βάζει το Μπαλασαγκούν, μία από τις σημαντικές πόλεις των Καραχανιδών, στη μέση. Εκτεινόμενος από την Κίνα στα ανατολικά έως τις χώρες της Ρωμανίας και του Βυζαντίου στα δυτικά, αυτός ο χάρτης δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό σχέδιο, αλλά ένα έγγραφο που δείχνει πώς αντιλαμβάνονταν οι Τούρκοι τον κόσμο τον 11ο αιώνα.
Στον χάρτη, ποτάμια, βουνά, έρημοι και πόλεις εμφανίζονται με διαφορετικά χρώματα. Η συμπερίληψη αυτού του χάρτη από τον Κασγκαρί στο λεξικό του αποκαλύπτει επίσης ότι το έργο σχεδιάστηκε όχι απλώς ως βιβλίο γλώσσας, αλλά ως εγκυκλοπαίδεια πολιτισμού και γεωγραφίας.
Πώς μπορεί να διαβαστεί το έργο σήμερα;
Το πρωτότυπο κείμενο του Dīwān Lughāt al-Turk, γραμμένο με επεξηγήσεις στα αραβικά, είναι δύσκολο να διαβαστεί από οποιονδήποτε εκτός από ειδικούς. Ευτυχώς, υπάρχουν πλέον εκδόσεις προσβάσιμες σε διαφορετικούς αναγνώστες:
- Τουρκική μετάφραση: Η μετάφραση του Μπεσίμ Αταλάι, που εκδόθηκε από την Τουρκική Γλωσσική Εταιρεία μεταξύ 1939 και 1943, είναι η καθιερωμένη έκδοση του έργου στα τουρκικά.
- Αγγλική μετάφραση: Η τρίτομη μετάφραση που προετοίμασαν οι Ρόμπερτ Ντάνκοφ και Τζέιμς Κέλι σύστησε το έργο στους διεθνείς αναγνώστες.
- Επιλογές: Ανθολογίες παροιμιών, ποιημάτων και λέξεων είναι ένα καλό σημείο εκκίνησης για όποιον ανακαλύπτει το έργο για πρώτη φορά.
Το μοναδικό γνωστό χειρόγραφο αντίγραφο του έργου φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη Μιλέτ στην Κωνσταντινούπολη.
Οι λέξεις στο Dīwān Lughāt al-Turk αποκαλύπτουν τη χιλιόχρονη ιστορία πολλών λέξεων που χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα στην Ανατολία. Βλέποντας τις σημασίες λέξεων όπως «ata» (πατέρας), «ana» (μητέρα), «kut» (ευτυχία/τύχη) και «bilig» (γνώση) στο έργο μαζί με παραδειγματικές προτάσεις και παροιμίες, συνειδητοποιεί κανείς τι ζωντανή κληρονομιά είναι η γλώσσα.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί το Dīwān εξηγήθηκε στα αραβικά;
Γράφτηκε για να εισαγάγει την τουρκική γλώσσα και τον πολιτισμό σε αραβόφωνους αναγνώστες που δεν γνώριζαν τουρκικά. Υπό αυτή την έννοια, ήταν ταυτόχρονα ένα εγχειρίδιο και ένας πολιτιστικός πρεσβευτής.
Τι είδους παροιμίες περιέχει;
Παλαιότερες μορφές πολλών ρητών που χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα εμφανίζονται στο έργο. Αυτές οι παροιμίες αντικατοπτρίζουν τις αξίες και την καθημερινή ζωή των τουρκικών λαών πριν από χίλια χρόνια.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Τουρκική Γλωσσική Εταιρεία – Divanü Lügati't-Türk (μετάφραση Besim Atalay)
- TDV Εγκυκλοπαίδεια του Ισλάμ – λήμματα «Dîvânü Lugāti't-Türk» και «Kâşgarlı Mahmud»
- Robert Dankoff και James Kelly, Compendium of the Turkic Dialects (Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, 1982–1985)
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *