İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

I. Theodosius: Hıristiyanlığı Resmî Din Yapan ve Birleşik Roma’nın Son İmparatoru

I. Theodosius, 379–395 yılları arasında hüküm süren Roma imparatorudur. 380’deki Selanik Fermanı ile Nikaia (İznik) Konsili’nin inancını imparatorluğun resmî dini ilan etti ve pagan kurban törenlerini yasakladı. Doğu ve Batı’yı birlikte yöneten son imparatordur; ölümünden sonra imparatorluk oğulları arasında kalıcı olarak ikiye ayrıldı.

I. Theodosius: Hıristiyanlığı Resmî Din Yapan ve Birleşik Roma’nın Son İmparatoru
Fotoğraf: Ángel M. Felicísimo / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)

Theodosius, İspanya kökenli bir komutanın oğludur. 378’de Doğu Roma İmparatoru Valens’in Edirne (Hadrianopolis) Savaşı’nda Gotlara yenilerek ölmesi üzerine, Batı imparatoru Gratianus tarafından 379’da doğunun imparatoru yapıldı.

Gotlar ile anlaşma

Theodosius, Gotlarla birkaç yıl savaştıktan sonra 382’de onları müttefik (foederati) statüsüyle Balkanlarda imparatorluk topraklarına yerleştirdi. Gotlar kendi komutanları altında Roma ordusunda hizmet edecekti. Bu çözüm kısa vadede barış sağladıysa da sonraki dönemde yeni sorunlara yol açtı.

Din politikası

380’de yayımlanan Selanik Fermanı ile 325 Nikaia (İznik) Konsili’nde benimsenen inanç imparatorluğun resmî dini oldu. 381’de İstanbul’da İkinci Ekümenik Konsil toplandı. 391–392’deki yasalarla pagan kurban törenleri ve tapınak ibadetleri yasaklandı; geleneksel olarak antik Olimpiyat Oyunları’nın da bu dönemde, 393 civarında sona erdiği kabul edilir.

Selanik olayı

390’da Selanik’te bir komutanın öldürülmesi üzerine imparatorun emriyle hipodromda binlerce kişi öldürüldü. Milano Piskoposu Ambrosius, Theodosius’u kamuya açık bir kefaret yapmaya zorladı; bu olay, kilise ile devlet ilişkileri tarihinde önemli bir örnek sayılır.

Ölümü ve imparatorluğun bölünmesi

Theodosius, Batı’daki gaspçıları yendikten sonra kısa bir süre bütün imparatorluğu tek başına yönetti ve 395’te Milano’da öldü. İmparatorluk oğulları Arcadius (Doğu) ve Honorius (Batı) arasında paylaştırıldı ve bir daha birleşmedi. İstanbul’daki Sultanahmet Meydanı’nda (Hipodrom) duran Mısır dikilitaşı, 390’da onun emriyle dikilmiştir.

İç savaşlar: Magnus Maximus ve Frigidus Savaşı

Theodosius’un hükümdarlığı yalnızca Gotlarla ve kiliseyle ilgili değildi; Batı’daki iç savaşlar da dönemin siyasetini belirledi. 383’te Britanya’da imparator ilan edilen Magnus Maximus, Batı imparatoru Gratianus’u devirdi ve Galya’da egemenliğini kurdu. Theodosius önce onunla uzlaşmaya çalıştı, ancak Maximus İtalya’ya saldırınca 388’de Aquileia yakınlarında yenildi ve idam edildi.

Çok geçmeden Batı’da yeni bir kriz çıktı. Komutan Arbogast, genç imparator II. Valentinianus’un 392’deki ölümünün ardından Eugenius’u tahta çıkardı. Theodosius 394’te Frigidus (bugünkü Slovenya’daki Vipava) Savaşı’nda Eugenius ve Arbogast’ı yendi. Bu zaferle bütün imparatorluğun tek başına yöneticisi oldu; ancak savaş, Batı ordusunun hatırı sayılır bir bölümünü de yitirmesine yol açtı ve Batı’nın savunma gücünü zayıflattı.

Konstantinopolis’te imar ve Dikilitaş

Theodosius’un başkent Konstantinopolis’e katkıları bugün de İstanbul’un siluetinde görülebilir. Şehrin batı girişinde bulunan Altın Kapı’nın ilk hâli, bu dönemde zafer takı olarak inşa edildi. Büyük bir meydan olan Theodosius Forumu da dönemin önemli yapıları arasında sayılır; forumun sütunu ve heykelleri sonraki yüzyıllarda kentin simgelerinden oldu.

Sultanahmet Meydanı’ndaki Dikilitaş ise Theodosius’un adıyla anılan en tanınmış eserdir. Antik Mısır’da III. Tuthmosis döneminde dikilen bu granit anıt, yaklaşık 390’da Mısır’dan getirilip Hipodrom’a yerleştirildi. Mermer kaidesindeki Latince ve Yunanca yazıtlar ile kabartmalar, anıtın nasıl dikildiğini ve imparatorluk ailesinin hipodromdaki yerini gösterir. Bu yapı, Roma’nın eski dünyanın simgelerini yeni başkentte toplama anlayışının güzel bir örneğidir.

381 Konsili ve inanç birliği çabası

Theodosius, dinî birliği devletin istikrarı için bir öncelik olarak gördü. 381’de Konstantinopolis’te toplanan İkinci Ekümenik Konsil, İznik’te kabul edilen inanç ilkelerini yeniden onayladı ve Kutsal Ruh konusundaki ifadeleri genişleterek bugün “İznik–Konstantinopolis İnanç Bildirgesi” diye bilinen metnin temelini oluşturdu. Konsil ayrıca Arius’un öğretisinin etkisini sınırladı.

Konsilin kanunlarından biri, Konstantinopolis piskoposuna “Roma’dan sonra onur bakımından ikinci” sırayı tanıdı. Bu karar, doğu kilisesinin merkezinin İstanbul olacağını gösteren önemli bir adımdı ve Roma ile Doğu arasındaki sonraki tartışmaların başlangıç noktalarından biri sayılır. Böylece Theodosius’un din politikası yalnız pagan ibadetlerinin yasaklanmasıyla değil, kilise içi ayrılıkların devlet eliyle çözülmesi çabasıyla da tanımlanır.

Oğulları ve imparatorluğun iki yarısı

Theodosius’un ölümünden sonra büyük oğlu Arcadius doğuyu, küçük oğlu Honorius batıyı devraldı. İkisi de küçük yaştaydı; bu yüzden asıl gücü komutanlar elinde tuttu. Batı’da komutan Stilicho, Honorius’un adına yönetimi yürüttü. Gotların başında 395’ten sonra Alarik yükseldi; Alarik daha önce Theodosius’un müttefik birliklerinde görev yapmıştı. 410’da Alarik’in Gotları Roma’yı üç gün boyunca yağmaladı.

Daha önce de imparatorlar yönetimi bölmüştü, ancak 395’ten sonra imparatorluk bir daha kalıcı biçimde tek hükümdar altında birleşmedi. Doğu, Konstantinopolis’ten yönetilerek varlığını Orta Çağ boyunca sürdürdü; Batı ise bir asır içinde dağıldı. Theodosius bu nedenle tarihte hem imparatorluğu son kez birleştiren hem de bölünmenin zeminini hazırlayan hükümdar olarak anılır.

Pagan ibadetin yasaklanması ve Victoria Sunağı tartışması

Theodosius’un din politikasının en keskin yönü, 391–392 tarihli yasalarla pagan kurbanlarının ve tapınak ibadetlerinin yasaklanmasıdır. Roma Senatosu’nun bir bölümü eski dinî geleneklerin korunmasını isterken, Milano Piskoposu Ambrosius bu taleplere karşı çıktı. Senato salonundaki Victoria Sunağı’nın kaldırılması konusundaki tartışma, bu gerilimin simgelerinden biri olarak anılır.

Tarihçiler, yasakların uygulanma düzeyi konusunda farklı görüşler ileri sürer. Kimi uzmanlara göre uygulama bölgelere göre değişti ve eski ibadet birçok yerde sessizce sürdü. Yine de bu düzenlemeler, devlet ile kilise arasındaki ilişkinin sonraki yüzyıllardaki biçimini belirleyen önemli bir eşik sayılır.

Ordu, Gotlar ve vergi yükü

Theodosius’un Gotlarla anlaşması ordunun yapısını da değiştirdi. Gotlar kendi komutanları altında ayrı birlikler olarak hizmet ettiler. Bu durum, orduda barbar kökenli komutanların ağırlığını artırdı ve Roma aristokrasisinde hoşnutsuzluk yarattı.

Büyük ordular ve saray masrafları vergi yükünü artırdı. 387’de Antakya’da vergi artışına karşı çıkan halk, imparatorun heykellerini devirdi; olay sonrasında şehir cezalandırıldı, ardından bağışlandı. Bu olay, Theodosius’un hem sert hem de gerektiğinde bağışlayıcı bir hükümdar olarak anıldığı bir örnektir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Encyclopaedia Britannica, “Theodosius I” maddesi.
  2. Codex Theodosianus, XVI. kitap.
  3. Ambrosius, Mektuplar (Selanik olayı).
  4. Stephen Williams, Gerard Friell – Theodosius: The Empire at Bay
  5. Encyclopaedia Britannica – Theodosius I
  6. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür Varlıkları – Dikilitaş
  7. Stephen Williams, Gerard Friell – Theodosius: The Empire at Bay
  8. Encyclopaedia Britannica – Theodosius I
  9. Ambrosius – Mektuplar

Merak edilenler

I. Theodosius kimdir? I. Theodosius, 379–395 yılları arasında hüküm süren Roma imparatorudur. 380’deki Selanik Fermanı ile Nikaia (İznik) Konsili’nin inancını imparatorluğun resmî dini ilan etti ve pagan kurban törenlerini yasakladı.

I. Theodosius ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 347, Hispania (İspanya).

I. Theodosius ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 379 – 395.

I. Theodosius ne zaman öldü? Ölüm: 17 Ocak 395, Milano.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir