Roma, MÖ 8. yüzyılda İtalya’da küçük bir şehir olarak kuruldu; önce krallıkla, MÖ 509’dan sonra cumhuriyetle yönetildi. Uzun iç savaşların ardından Octavianus, MÖ 27’de Senato’dan “Augustus” unvanını aldı ve fiilen ilk imparator oldu. Bu tarih, Roma İmparatorluğu’nun başlangıcı kabul edilir.
Pax Romana ve yükseliş
Augustus’tan sonraki yaklaşık iki yüzyıl, görece barış ve refah içinde geçtiği için “Pax Romana” (Roma Barışı) olarak anılır. İmparatorluk en geniş sınırlarına 117’de Traianus döneminde ulaştı: Britanya’dan Mısır’a, İspanya’dan Mezopotamya’ya kadar Akdeniz’in çevresi tek bir yönetim altındaydı. Anadolu’nun büyük bölümü de bu dönemde Roma eyaletleriyle yönetildi.
Bunalım ve yeniden yapılanma
3. yüzyılda kısa süren imparatorluklar, iç savaşlar, salgınlar ve sınır saldırıları devleti sarstı. Diocletianus (284–305) yönetimi yeniden düzenledi; I. Konstantin (306–337) Hristiyanlığa serbestlik tanıdı ve 330’da Konstantinopolis’i (bugünkü İstanbul) yeni başkent olarak kurdu.
İkiye ayrılış ve Batı’nın çöküşü
395’te I. Theodosius öldüğünde imparatorluk iki oğlu arasında doğu ve batı olarak bölündü. Batı Roma, Germen kavimlerinin ve Hunların baskısıyla zayıfladı; 476’da son Batı Roma imparatoru Romulus Augustulus tahttan indirildi. Doğu Roma ise bugün Bizans adıyla bildiğimiz devlet olarak 1453’e kadar varlığını sürdürdü.
Mirası
- Hukuk: Roma hukuku, Avrupa ve Türkiye dahil pek çok ülkenin hukuk sisteminin temelindedir.
- Dil ve yazı: Latince, Fransızca, İspanyolca, İtalyanca gibi dillerin atasıdır; Latin alfabesi dünyada en yaygın alfabedir.
- Mimari ve yollar: Kemer, kubbe ve beton tekniği; binlerce kilometrelik yollar ve su kemerleri.
Kentlerde günlük yaşam: Pompeii ve Kolezyum
Roma'nın sıradan insanlarının hayatını en iyi gösteren yer Pompeii'dir. Kent, 79 yılında Vezüv Yanardağı'nın püskürmesiyle kül ve taş altında kaldı; evler, fırınlar, meyhaneler, duvar yazıları ve sokak taşları bu sayede günümüze ulaştı. Kazılar 18. yüzyılda başladı ve hâlâ sürüyor; Pompeii, Herculaneum ve Torre Annunziata birlikte 1997'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Roma'daki Flavius Amfitiyatrosu, yani Kolezyum, 80 yılında İmparator Titus döneminde açıldı ve on binlerce seyirciyi alan gösterilerin sahnesi oldu.
Vatandaşlığın genişlemesi: 212 kararı
Roma vatandaşlığı başlangıçta ayrıcalıklı bir statüydü; vatandaşlar Roma hukukunun korumasından yararlanır, belirli vergi ve yargı haklarına sahip olurdu. Bu hak yüzyıllar boyunca adım adım genişletildi. 212 yılında İmparator Caracalla'nın çıkardığı ve Constitutio Antoniniana olarak bilinen kararla imparatorluktaki özgür halkın neredeyse tamamı vatandaş oldu. Antik yazar Cassius Dio bu adımın vergi gelirini artırma amacı taşıdığını yazar; tarihçiler kararın Roma kimliğini eyaletlere yaydığını da vurgular.
Anadolu'daki Roma izleri
Anadolu, Roma döneminin en zengin eyaletleri arasındaydı ve bu dönemin kalıntıları bugün Türkiye'nin en çok ziyaret edilen ören yerlerindendir. Efes'teki Celsus Kütüphanesi 2. yüzyılın başında bir valinin anısına yaptırıldı; Efes 2015'te UNESCO listesine girdi. Mermer ocakları ve heykel atölyeleriyle ünlü Afrodisias 2017'de, kaplıcalarıyla bilinen Hierapolis-Pamukkale ise 1988'de listeye alındı. Bu kentlerdeki tiyatrolar, hamamlar ve sütunlu caddeler, Roma kent düzeninin Anadolu'daki karşılığını gösterir.
Ordu ve sınırlar: limes
İmparatorluğun sınırları lejyonlar ve yardımcı birliklerin beklediği kale, gözetleme kulesi ve sur zinciriyle korunuyordu; bu sisteme limes denir. En bilinen örneği, 122 yılında Britanya'da yapımına başlanan ve yaklaşık 117 kilometre uzanan Hadrianus Duvarı'dır. UNESCO, “Roma İmparatorluğu Sınırları” adıyla Hadrianus Duvarı'nı 1987'de, Germen limes'ini 2005'te, İskoçya'daki Antoninus Duvarı'nı 2008'de listeye aldı; 2021'de Tuna ve Aşağı Germania bölümleri eklendi.
Sık sorulan sorular
Roma İmparatorluğu ne zaman yıkıldı? Batı Roma 476’da sona erdi; Doğu Roma (Bizans) 1453’e kadar yaşadı.
Bizans neden ayrı bir ad? “Bizans” adı sonradan tarihçiler tarafından kullanılmıştır; devletin halkı kendini her zaman “Romalı” olarak görmüştür.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Mary Beard, SPQR: Antik Roma Tarihi.
- Encyclopaedia Britannica, “Roman Empire” ve “ancient Rome” maddeleri.
- World History Encyclopedia, “Roman Empire”.
- Suetonius, On İki Caesar’ın Yaşamı.
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi – "Archaeological Areas of Pompei, Herculaneum and Torre Annunziata", "Ephesus", "Aphrodisias" ve "Frontiers of the Roman Empire" sayfaları
- Encyclopaedia Britannica – "Constitutio Antoniniana" ve "Colosseum" maddeleri
Merak edilenler
Roma İmparatorluğu nedir? Roma İmparatorluğu, MÖ 27’de Augustus’un ilk imparator olmasıyla başladı ve en geniş döneminde Britanya’dan Mezopotamya’ya kadar uzandı. 395’te doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı; Batı Roma 476’da sona ererken Doğu Roma (Bizans) 1453’e kadar yaşadı.
Roma İmparatorluğu’nun başkenti neresiydi? Başkent: Roma; 330’dan sonra doğuda Konstantinopolis.
Roma İmparatorluğu en geniş sınırlarına ne zaman ulaştı? En geniş sınırlar: 117, Traianus döneminde.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir