Diocletianus, bugünkü Hırvatistan kıyılarında, mütevazı bir ailede doğdu ve orduda yükseldi. 284’te imparator Numerianus’un ölümünden sonra askerler tarafından imparator ilan edildi. Bu tarih, imparatorların birbiri ardına öldürüldüğü 3. yüzyıl krizinin sonu kabul edilir.
Tetrarşi
Diocletianus, geniş imparatorluğu tek başına yönetmenin zorluğunu görerek önce Maximianus’u batı için ortak imparator (Augustus) yaptı. 293’te her Augustus’un yanına birer yardımcı ve halef (Caesar) atanarak Tetrarşi kuruldu. Diocletianus doğuyu yönetti ve Nikomedia’yı (İzmit) merkez yaptı.
Reformlar
Eyaletleri küçülterek sayılarını artırdı, sivil ve askerî yönetimi ayırdı, orduyu büyüttü ve yeni bir vergi sistemi kurdu. 301’de enflasyonla mücadele için yüzlerce mal ve hizmete azami fiyat belirleyen Fiyatlar Fermanı’nı yayımladı; ancak bu uygulama başarılı olmadı.
Hıristiyanlara zulüm
303’te Hıristiyanlara karşı kiliselerin yıkılmasını ve kutsal kitapların yakılmasını öngören fermanlarla “Büyük Zulüm” başladı. Bu baskılar özellikle doğu eyaletlerinde birkaç yıl sürdü ve 311–313’te sona erdi.
Tahttan çekilme
Diocletianus, 305’te Maximianus ile birlikte gönüllü olarak tahttan çekilen ilk Roma imparatoru oldu. Son yıllarını bugünkü Split’teki büyük sarayında geçirdi; bu saray bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir. Ölümünden önce Tetrarşi düzeni iç savaşlarla dağılmıştı.
Ekonomi ve vergi düzeni
3. yüzyılın krizi, Roma ekonomisini ağır biçimde bozmuştu. Para sürekli değer kaybettiği için enflasyon yükselmiş, devletin ödemeleri güçleşmişti. Diocletianus bu soruna çeşitli yönlerden yaklaştı. Para sistemini yenilemek için 294 civarında yeni bir madeni para düzeni getirdi; ancak bu düzenleme enflasyonu tam olarak durdurmaya yetmedi. Bunun üzerine 301’de çıkardığı “En Yüksek Fiyatlar Fermanı” (Edictum de pretiis), yüzlerce mal ve hizmet için üst fiyat sınırları koydu. Ferman, uygulanmasının güçlüğü ve karaborsa nedeniyle kısa sürede etkisini yitirdi. Yine de bugün elimizdeki yazıt parçaları, dönemin fiyatları ve meslekleri hakkında değerli bilgi verir.
Vergi sisteminde de köklü bir yeniden düzenleme yapıldı. Toprak ve nüfus esas alınarak hesaplanan bir vergi birimi sistemi kuruldu; böylece devletin gelirini ve ordunun ihtiyacını önceden planlamak kolaylaştı. Bu yeni düzen, imparatorluğun yönetim giderlerini karşılamayı hedeflerken köylüler üzerinde ağır bir yük oluşturdu ve toprağa bağlı kalmayı teşvik eden uygulamaları güçlendirdi. Tarihçiler, Diocletianus’un devleti kurtardığını ancak bunun bedelini toplumun alt kesimlerine ödettiğini savunur.
Orduyu ve eyaletleri yeniden yapılandırma
Diocletianus’un yönetim reformlarının merkezinde, imparatorluğun sivil ve askerî idaresinin birbirinden ayrılması vardı. Eyaletler daha küçük birimlere bölündü ve bunlar “diocese” adı verilen daha geniş bölgelerde toplandı. Böylece her yöneticinin sorumluluk alanı daralırken devletin kontrolü artırıldı. Bürokratların sayısı çoğaldı; bu da hem yönetimin sahaya inmesini kolaylaştırdı hem de masrafları yükseltti. Ordu da yeniden düzenlendi: sınır birlikleri ile hareketli birlikler daha belirgin biçimde ayrıldı ve toplam asker sayısı artırıldı.
Dış politikada Diocletianus’un dönemi başarılı sayılır. Caesar Galerius, 297–298 savaşında Sasani hükümdarı Narseh’e karşı başlangıçtaki yenilgiye rağmen büyük bir zafer kazandı ve 299’da yapılan antlaşmayla Roma, Dicle’nin ötesinde bazı toprakları elde etti. Bu antlaşma, doğu sınırını uzun yıllar için güvenceye aldı. Kuzeyde ise Germen ve Sarmat kavimlerine karşı seferler düzenlendi; Dunav (Tuna) ve Ren sınır hatları yeniden güçlendirildi. Bu başarılar, Tetrarşi sisteminin pratikte işe yaradığını gösteren örnekler olarak sık anılır.
Büyük Zulüm, tahttan çekilme ve Split’teki saray
Diocletianus’un hükümdarlığının en karanlık yönü, 303’te başlayan ve “Büyük Zulüm” olarak bilinen Hıristiyan karşıtı uygulamalardır. İlk fermanlar kiliselerin yıkılmasını, kutsal kitapların yakılmasını ve din adamlarının tutuklanmasını emretti; sonraki fermanlar baskıyı genel bir kurban sunma zorunluluğuna kadar genişletti. Kaynaklar, bu kararda Caesar Galerius’un etkisinin büyük olduğunu belirtir. Zulmün sertliği bölgeden bölgeye değişti; batıda Constantius Chlorus’un yönetiminde daha hafif uygulandı. Uygulama, Hıristiyan topluluğunu yok etmeye yetmedi ve 311’de Galerius’un ilan ettiği hoşgörü fermanıyla fiilen sona erdi.
Diocletianus 1 Mayıs 305’te, Roma tarihinde ender görülen bir kararla gönüllü olarak tahttan çekildi ve Maximianus’u da aynı adımı atmaya yönlendirdi. Kendisi, Adriyatik kıyısındaki Split yakınlarında yaptırdığı geniş saraya yerleşti; bu yapı bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alır ve Split’in eski şehir çekirdeğini oluşturur. Antik anlatılara göre, siyasete dönmesi yönündeki çağrılara bahçesinde yetiştirdiği sebzelerden söz ederek karşılık vermiştir; bu anekdotun ayrıntıları kaynaktan kaynağa değişir. Çekilmesinden sonra Tetrarşi hızla çözüldü ve iç savaşlar sonunda Constantinus tek hâkim oldu.
Jovius–Herculius ideolojisi ve saray töreni
Diocletianus’un yönetimi yalnızca idari reformlardan ibaret değildi; imparatorluğun otoritesini dinî ve törensel bir temele de oturttu. Kendisi “Jovius” (Jüpiter’in soyundan) unvanını, ortağı Maximianus ise “Herculius” (Herkül’ün soyundan) unvanını benimsedi. Bu sistem, iki imparatorun yetkisinin tanrısal bir kaynağa dayandığını ilan ediyor ve askerî darbe yoluyla iktidara gelme eğilimini zayıflatmayı amaçlıyordu. Caesarlar da bu çerçevede ilahi ailenin üyeleri olarak sunuldu.
Saray töreni de değişti. Yöneticiye yaklaşırken diz çökülüyor, giysinin kenarı öpülüyordu; imparator süslü ve ağır kıyafetler giyiyordu. Tarihçiler bu uygulamayı “dominat” (efendilik) dönemine geçişin işareti sayar; ancak bunun ne ölçüde yeni olduğu tartışmalıdır. Başkent işlevi de değişti: İmparatorlar Roma yerine Nikomedia, Antakya, Milano ve Trier gibi sınıra yakın şehirlerde bulundu. Roma Senatosu önemini korudu ama fiilî siyasi merkez olmaktan uzaklaştı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Laktantius, De mortibus persecutorum.
- UNESCO Dünya Mirası, “Historical Complex of Split with the Palace of Diocletian”.
- Encyclopaedia Britannica, “Diocletian” maddesi.
- Lactantius – Zalimlerin Ölümleri Üzerine
- Eutropius – Roma’nın Kısa Tarihi
- Encyclopaedia Britannica – Diocletian
- Aurelius Victor – Caesarlar Üzerine
- Lactantius – Zalimlerin Ölümleri Üzerine
- Encyclopaedia Britannica – Diocletian
Merak edilenler
Diocletianus kimdir? Diocletianus, 284–305 yılları arasında Roma İmparatorluğu’nu yönetti. 3. yüzyıl krizine son vererek imparatorluğu iki “Augustus” ve iki “Caesar”ın paylaştığı Tetrarşi (dörtlü yönetim) düzenine soktu.
Diocletianus ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 244 civarı, Dalmaçya.
Diocletianus ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 284 – 305.
Diocletianus ne zaman öldü? Ölüm: 311 civarı, Split (Hırvatistan).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir