Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Σουλτάνοι της Καρδιάς: Χοτζά Αχμέντ Γκιασάβι, Ρουμί και Γιουνούς Εμρέ

Ο Χοτζά Αχμέντ Γκιασάβι στο Τουρκεστάν, ο Μαβλανά Τζαلالντίν Ρουμί στο Ικόνιο και ο Γιουνούς Εμρέ στα χωριά της Ανατολίας διαμόρφωσαν την ψυχή του τουρκοϊσλαμικού πολιτισμού διδάσκοντας το Ισλάμ σε μια γλώσσα αγάπης, ανοχής και ανθρωπιάς. Η ζωή, τα έργα και η διαρκής κληρονομιά τριών σπουδαίων μορφών.

Σουλτάνοι της Καρδιάς: Χοτζά Αχμέντ Γκιασάβι, Ρουμί και Γιουνούς Εμρέ

Τους αιώνες μετά την αποδοχή του Ισλάμ από τους Τούρκους, τα πρόσωπα που συνέβαλαν περισσότερο στο να γίνει το Ισλάμ αγαπητό στους απλούς ανθρώπους σε όλα τα εδάφη από τη στέπα μέχρι την Ανατολία δεν ήταν σουλτάνοι ή διοικητές, αλλά οι Σουφίστές, γνωστοί ως «άνθρωποι της καρδιάς». Τρεις σπουδαίοι κρίκοι σε αυτή την αλυσίδα είναι ο Χοτζά Αχμέντ Γκιασάβι, ο Μαβλανά Τζαλαλντίν Ρουμί και ο Γιουνούς Εμρέ. Έγραψαν σε διαφορετικές γλώσσες, σε διαφορετικές πόλεις και με διαφορετικά στυλ, ωστόσο όλοι τους περιστρέφονταν γύρω από το ίδιο κέντρο: την αγάπη του Θεού και τον τρόπο με τον οποίο αυτή η αγάπη αντανακλάται στα ανθρώπινα όντα και μάλιστα σε ολόκληρη τη δημιουργία.

Τι είναι ο Σουφισμός;

Ο Σουφισμός (τασαβούφ) είναι ένα μονοπάτι που δίνει έμφαση ηθική και πνευματικό βάθος του Ισλάμ. Παραμένοντας πιστός στο Κοράνι και τη Σούννα, στοχεύει στην πειθαρχία του εγώ, στον καθαρισμό της καρδιάς από τα κακά χαρακτηριστικά και όχι μόνο στο να «γνωρίσει» κανείς τον Θεό, αλλά να Τον «αγαπήσει». Για να διδάξουν αυτό το μονοπάτι, οι Σουφίστές ίδρυσαν σχολές πνευματικής εκπαίδευσης γνωστές ως τάγματα (ταρίκα). Στον τουρκικό κόσμο, ο Σουφισμός έφτασε στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων μέσω της τουρκικής ποίησης, της μουσικής και των μεταναστεύσεων των δερβίσηδων. Αυτοί οι δερβίσηδες, γνωστοί ως οι «άγιοι του Χορασάν», έπαιξαν σημαντικό ρόλο στον εξισλαμισμό της Ανατολίας.

Χοτζά Αχμέντ Γκιασάβι: ο δάσκαλος του Τουρκεστάν

Ο Χοτζά Αχμέντ Γκιασάβι γεννήθηκε στην πόλη Σայրαμ (Ισφιτζάμπ) στο σημερινό νότιο Καζακστάν. Έχασε τον πατέρα του σε παιδική ηλικία και μεγάλωσε στην πόλη Γιασί (σήμερα η πόλη του Τουρκεστάν) υπό την καθοδήγηση του Αρσλάν Μبابα. Αργότερα, στη Μπουχάρα, έγινε μαθητής του Γιουσούφ Χαμαντάνι, του μεγάλου δασκάλου των Σουφί της εποχής. Μετά τον θάνατο του δασκάλου του επέστρεψε στο Γιασί και εκπαίδευσε χιλιάδες μαθητές. Σύμφωνα με την παράδοση, πέθανε το 1166. Μια αφήγηση αναφέρει ότι όταν έφτασε τα 63 έτη, την ηλικία κατά την οποία πέθανε ο Προφήτης, πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του σε λατρεία σε ένα υπόγειο κελί· η ιστορία αυτή λέγεται ως σύμβολο της βαθιάς του αγάπης για τον Προφήτη.

Η μεγαλύτερη σημασία του Γκιασάβι έγκειται στο γεγονός ότι δίδαξε το Ισλάμ στις τουρκικές φυλές στη δική τους γλώσσα. Τα τουρκικά του ποιήματα, που ονομάζονται «χικμέτ» (σοφία), γράφτηκαν σε απλή γλώσσα και στο συλλαβικό μέτρο της τουρκικής λαϊκής ποίησης· αργότερα συλλέχθηκαν υπό τον τίτλο Ντιβάν-ι Χικμέτ. Οι μελετητές επισημαίνουν ότι δεν είναι όλα τα ποιήματα σε αυτή τη συλλογή γραμμένα από τον ίδιο τον Γκιασάβι και ότι ορισμένα συνθέθηκαν από μεταγενέστερους δερβίσηδες του Γκιασάβι· αλλά το πνεύμα του έργου —η ταπεινοφροσύνη, η φροντίδα για τα ορφανά και τους ξένους, η ένωση της γνώσης με την πράξη— είναι η ουσία της παράδοσης του Γκιασάβι.

Οι μαθητές του Γκιασάβι εξαπλώθηκαν από την Κεντρική Ασία στο Χορασάν και από εκεί στην Ανατολία και τα Βαλκάνια. Ως εκ τούτου, μνημονεύεται ως ο ιδρυτής του τουρκικού Σουφισμού και της τουρκικής θρησκευτικής λογοτεχνίας, ο «Πιρ-ι Τουρκιστάν» (Δάσκαλος του Τουρκεστάν). Το μεγαλοπρεπές μαυσωλείο του, που ξεκίνησε ο Ταμερλάνος στην πόλη του Τουρκεστάν στα τέλη του 14ου αιώνα και δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, προστέθηκε στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 2003.

Ρουμί: από το Ικόνιο στον κόσμο

Ο Ρουμί γεννήθηκε το 1207 στο Μπαλχ, στο σημερινό Αφγανιστάν. Ο πατέρας του, Μπαχά αλ-Δίν Βαλάδ, ήταν θρησκευτικός μελετητής γνωστός με τον τίτλο «Σουλτάνος των Λογίων». Καθώς πλησίαζε η μογγολική απειλή, η οικογένεια έφυγε από το Μπαλχ και, μετά από ένα μακρύ ταξίδι, εγκαταστάθηκε στο Ικόνιο έπειτα από πρόσκληση του Σελτζούκου σουλτάνου της Ανατολίας Αλαή αλ-Δίν Κεϋκουμπάντ Α΄. Μετά τον θάνατο του πατέρα του, ο Ρουμί έγινε σεβαστός δάσκαλος και ιεροκήρυκας στο Ικόνιο.

Το γεγονός που άλλαξε τη ζωή του ήταν η συνάντησή του το 1244 με τον περιπλανώμενο δερβίση Σαμς από την Ταυρίδα. Η βαθιά πνευματική του φιλία με τον Σαμς μεταμόρφωσε τον Ρουμί από μελετητή της μεντρεσέ σε έναν άνθρωπο της αγάπης και της ποίησης. Η εξαφάνιση του Σαμς από το Ικόνιο λίγα χρόνια αργότερα έγινε η πηγή των πιο εκστατικών ποιημάτων του Ρουμί.

Τα έργα του Ρουμί είναι κυρίως στα περσικά, επειδή τα περσικά ήταν τότε η λογοτεχνική γλώσσα της αυλής των Σελτζούκων της Ανατολίας. Τα κύρια έργα του είναι:

  • Μασναβί: Ένα αριστούργημα περίπου 25.000 διστίχων σε έξι βιβλία, που περιγράφει μέσω ιστοριών το ταξίδι της ανθρώπινης ψυχής προς τον Θεό. Ο Ρουμί το απήγγειλε και ο μαθητής του Χουσάμ αλ-Δίν Τσελεμπί το κατέγραψε.
  • Ντιβάν-ε Καμπίρ: Μια μεγάλη συλλογή από γκαζέλες και τετράστιχα, γεμάτη ηχώ της αγάπης του για τον Σαμς.
  • Φιχι Μα Φιχι: Ένα πεζό έργο που συντάχθηκε από τις ομιλίες του.

Το Μασναβί ξεκινά με το καλάμι του αυλού (νέι), κομμένο από τον καλαμιώνα, να μιλά για τον πόνο του αποχωρισμού. Το νέι συμβολίζει την ανθρώπινη ψυχή, χωρισμένη από τον Θεό και νοσταλγική να επιστρέψει σε Αυτόν:

Έγγραφο · Εναρκτήρια δίστιχα του Μασναβί (Περσικό πρωτότυπο)
بشنو این نی چون شکایت می‌کند
از جدایی‌ها حکایت می‌کند
کز نفستان تا مرا ببریده‌اند
در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند
«Άκου αυτό το καλάμι, πώς παραπονιέται, διηγούμενο την ιστορία των χωρισμών:
“Από τότε που με έκοψαν από τον καλαμιώνα, άνδρες και γυναίκες έκλαψαν στο κλάμα μου.”»
Τζαλαλντίν Ρουμί, Μασναβί, Βιβλίο Α΄, δίστιχα 1–2 (13ος αιώνας). Μετάφραση: YulaHub.

Ο Ρουμί πέθανε στο Ικόνιο στις 17 Δεκεμβρίου 1273. Επειδή έβλεπε την ημέρα του θανάτου ως ημέρα επανένωσης με τον Αγαπημένο, η νύχτα ονομάζεται «Σεμπ-ι Αρούς» (η νύχτα του γάμου) και τιμάται κάθε χρόνο στο Ικόνιο με τελετές μνήμης. Ο γιος του Σουλτάνος Βαλάδ μετέτρεψε το μονοπάτι του πατέρα του σε ένα τάγμα γνωστό ως το τάγμα των Μεβλεβήδων. Η τελετή «σέμα» των Μεβλεβήδων, διάσημη για τους περιστρεφόμενους δερβίσηδες, εγγράφηκε στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO το 2008, και η UNESCO κήρυξε το 2007, την 800ή επέτειο από τη γέννησή του, «Έτος Ρουμί». Σήμερα ο Ρουμί συγκαταλέγεται στους πιο πολυδιαβασμένους ποιητές στον κόσμο.

Γιουνούς Εμρέ: η φωνή της καρδιάς της τουρκικής γλώσσας

Λίγα είναι γνωστά με βεβαιότητα για τη ζωή του Γιουνούς Εμρέ. Πιστεύεται ότι γεννήθηκε στα μέσα του 13ου αιώνα και πέθανε στις αρχές του 14ου· στο δικό του έργο, το Ρισαλάτ αλ-Νουσιγιά, καταγράφει το έτος 1307–1308. Σύμφωνα με τον θρύλο, υπηρέτησε για πολλά χρόνια στο καταφύγιο του δασκάλου του Ταπντούκ Εμρέ· λέγεται ότι μεταφέροντας καυσόξυλα στο καταφύγιο δεν έφερε ποτέ ούτε ένα στραβό κλαδί, λέγοντας «το στραβό ξύλο δεν ταιριάζει σε αυτή την πόρτα».

Το μεγαλείο του Γιουνούς Εμρέ έγκειται στη γραφή του στην απλή τουρκική γλώσσα που μιλούσαν οι άνθρωποι της Ανατολίας σε μια εποχή που τα αραβικά και τα περσικά ήταν οι γλώσσες της μάθησης και της αυλής. Τα ποιήματά του χρησιμοποιούν τόσο το συλλαβικό μέτρο της λαϊκής ποίησης όσο και το κλασικό ποσοτικό μέτρο (αρούζ). Εξέφρασε τα βαθύτερα θέματα —τον θάνατο, την αγάπη, την ταπεινοφροσύνη και την αγάπη για την ανθρωπότητα— σε μια γλώσσα που μπορούσε να καταλάβει τόσο ένας χωρικός όσο και ένας λόγιος. Οι στίχοι του, που περνούν από στόμα σε στόμα και από ύμνο σε ύμνο εδώ και επτακόσια χρόνια, γίνονται κατανοητοί στην Τουρκία ακόμη και σήμερα χωρίς εξήγηση:

Έγγραφο · Από έναν ύμνο του Γιουνούς Εμρέ
Gelin tanış olalım
İşi kolay kılalım
Sevelim sevilelim
Dünya kimseye kalmaz
«Ελάτε, ας γνωριστούμε, ας κάνουμε τα πράγματα εύκολα·
ας αγαπήσουμε και ας αγαπηθούμε — ο κόσμος δεν μένει σε κανέναν.»
Γιουνούς Εμρέ, Ντιβάν (13ος–14ος αιώνας), στην κοινή σύγχρονη τουρκική του ανάγνωση. Μετάφραση: YulaHub.

Το πού είναι θάμνος ο Γιουνούς αμφισβητείται: πολλά μέρη στην Ανατολία, κυρίως το χωριό Σαρικόι (σήμερα Γιουνούς Εμρέ) κοντά στο Εσκιτσεχίρ, έχουν έναν τάφο ή ιερό που του αποδίδεται — σημάδι ότι θεωρείται ο κοινός θησαυρός ολόκληρης της Ανατολίας. Η UNESCO κήρυξε το 1991, που έγινε αποδεκτό ως η 750ή επέτειος από τη γέννησή του, «Έτος Γιουνούς Εμρέ». Το ίδρυμα της Τουρκίας για την προώθηση της τουρκικής γλώσσας και πολιτισμού στο εξωτερικό φέρει επίσης το όνομά του: το Ινστιτούτο Γιουνούς Εμρέ.

Μια κοινή κληρονομιά: αγάπη και ανθρωπότητα

Η ιδέα που ενώνει αυτούς τους τρεις σουλτάνους της καρδιάς είναι ότι η αξία ενός ανθρώπου δεν έγκειται στον τίτλο, τον πλούτο ή την καταγωγή, αλλά στην καρδιά. Ο Γκιασάβι προέτρεπε τη φροντίδα για τα ορφανά και τους ξένους, ο Ρουμί τραγούδησε για τον χωρισμό και την επανένωση, και ο Γιουνούς κάλεσε να κοιτάμε «τα εβδομήντα δύο έθνη με ένα ενιαίο μάτι». Αυτή η κοινή κοσμοθεωρία έλαβε συγκεκριμένη μορφή στον τουρκοϊσλαμικό πολιτισμό μέσω θεσμών όπως οι σουφικές κατοικίες, τα φιλανθρωπικά ιδρύματα και τα δημόσια συσσίτια, και διαμόρφωσε βαθιά την τέχνη, τη μουσική και τη λογοτεχνία.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι το «Έλα, έλα, όποιος κι αν είσαι, έλα ξανά» του Ρουμί;

Στην Τουρκία αυτό το τετράστιχο αποδίδεται συνήθως στον Ρουμί και συνδέεται στενά με την πόρτα του τάφου του. Οι ερευνητές σημειώνουν, ωστόσο, ότι δεν εμφανίζεται σε αξιόπιστα χειρόγραφα των έργων του Ρουμί και αποδιδόταν παλαιότερα στον Σουφί του Χορασάν Αμπού Σαΐντ Αμπουλ-Χαΐρ. Ακόμη κι έτσι, το περιεχόμενό του είναι σε αρμονία με την παράδοση των Μεβλεβήδων.

Ήταν ο Ρουμί Τούρκος;

Η εθνοτική καταγωγή του Ρουμί συζητείται: το Μπαλχ, όπου γεννήθηκε, βρίσκεται στο σημερινό Αφγανιστάν, ενώ το Ικόνιο, όπου έζησε και πέθανε, βρίσκεται στην Τουρκία. Έγραψε κυρίως στα περσικά, χρησιμοποιώντας επίσης μερικές τουρκικές και ελληνικές εκφράσεις στα ποιήματά του. Το όνομά του «Ρουμί» προέρχεται από το «Ντιγιάρ-ι Ρουμ», το όνομα της Ανατολίας εκείνη την εποχή. Σήμερα η Τουρκία, το Ιράν και το Αφγανιστάν τον θεωρούν όλοι μέρος της κοινής πολιτιστικής τους κληρονομιάς.

Είναι ολόκληρο το Ντιβάν-ι Χικμέτ του Γκιασάβι;

Όχι. Τα σωζόμενα αντίγραφα του Ντιβάν-ι Χικμέτ συντάχθηκαν επί αιώνες και περιλαμβάνουν ποιήματα από μεταγενέστερους δερβίσηδες της παράδοσης του Γκιασάβι. Η γλώσσα και το περιεχόμενο του έργου δείχνουν πώς διατηρήθηκε ζωντανή η διδασκαλία του Γκιασάβι.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, «Ahmed Yesevî», «Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî», «Mesnevî», «Yûnus Emre».
  2. Mehmed Fuad Köprülü, Early Mystics in Turkish Literature (Αγγλ. μτφρ. 2006).
  3. Franklin D. Lewis, Rumi: Past and Present, East and West (2000).
  4. Annemarie Schimmel, The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalaloddin Rumi.
  5. UNESCO, «Μαυσωλείο του Χοτζά Αχμέντ Γκιασάβι» (Παγκόσμια Κληρονομιά) και «Τελετή Σέμα των Μεβλεβήδων» (Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά).
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *