Türklerin İslam’ı kabulünden sonraki yüzyıllarda, bozkırdan Anadolu’ya uzanan geniş coğrafyada İslam’ı halka en çok sevdiren kişiler sultanlar ya da komutanlar değil, “gönül ehli” denilen mutasavvıflar oldu. Bu zincirin üç büyük halkası Hoca Ahmed Yesevî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Yunus Emre’dir. Üçü de farklı dillerde, farklı şehirlerde ve farklı üsluplarla yazdı; ancak hepsi aynı merkez etrafında döndü: Allah sevgisi ve bu sevginin insana, hatta bütün yaratılmışlara yansıması.
Tasavvuf nedir?
Tasavvuf, İslam’ın ahlaki ve manevi derinliğini öne çıkaran bir yoldur. Kur’an ve sünnete bağlı kalarak nefsi terbiye etmeyi, kalbi kötü huylardan arındırmayı ve Allah’ı “bilmek” kadar “sevmeyi” hedefler. Mutasavvıflar bu yolu öğretmek için tarikat adı verilen eğitim gelenekleri kurdu. Türk dünyasında tasavvuf; Türkçe şiir, müzik ve dervişlerin göçleriyle halkın gündelik hayatına kadar indi. Anadolu’nun İslamlaşmasında “Horasan erenleri” denilen bu dervişlerin payı büyüktür.
Hoca Ahmed Yesevî: Türkistan’ın piri
Hoca Ahmed Yesevî, bugünkü Kazakistan’ın güneyinde, Sayram (İsficâb) şehrinde doğdu. Çocuk yaşta babasını kaybetti; Yesi (bugünkü Türkistan şehri) kasabasında Arslan Baba’nın terbiyesinde yetişti. Daha sonra Buhara’da devrin büyük mutasavvıfı Yusuf Hemedânî’nin talebesi oldu. Hocasının vefatından sonra Yesi’ye dönerek binlerce mürit yetiştirdi. Geleneğe göre 1166’da vefat etti. Bir rivayete göre Peygamberimizin vefat yaşı olan 63’e ulaşınca, kalan ömrünü yer altında yaptırdığı bir çilehanede ibadetle geçirmiştir; bu anlatı onun Peygamber’e duyduğu derin sevginin bir simgesi olarak anlatılır.
Yesevî’nin en büyük önemi, İslam’ı Türk boylarına kendi dilleriyle anlatmasıdır. “Hikmet” adı verilen Türkçe şiirleri, sade bir dille ve Türk halk şiirinin hece ölçüsüyle yazıldı; bu şiirler sonradan Dîvân-ı Hikmet adıyla toplandı. Araştırmacılar bu derlemedeki şiirlerin tamamının Yesevî’ye ait olmadığını, bir kısmının sonraki Yesevî dervişlerince söylendiğini belirtir; ancak eserin taşıdığı ruh — alçakgönüllülük, yetimi ve garibi gözetmek, ilmi amelle birleştirmek — Yesevî geleneğinin özüdür.
Yesevî’nin müritleri Orta Asya’dan Horasan’a, oradan Anadolu ve Balkanlar’a kadar yayıldı. Bu nedenle o, Türk tasavvufunun ve Türkçe dinî edebiyatın kurucusu, “Pîr-i Türkistan” (Türkistan’ın piri) olarak anılır. Timur’un 14. yüzyılın sonunda Türkistan şehrinde yaptırmaya başladığı ve tamamlanamayan görkemli türbesi, 2003’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî: Konya’dan dünyaya
Mevlânâ, 1207’de bugünkü Afganistan’daki Belh şehrinde doğdu. Babası Bahâeddin Veled, “Sultânü’l-ulemâ” (âlimlerin sultanı) unvanıyla tanınan bir din bilginiydi. Moğol tehlikesinin yaklaştığı yıllarda aile Belh’ten ayrıldı; uzun bir yolculuğun ardından, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad’ın davetiyle Konya’ya yerleşti. Babasının vefatından sonra Mevlânâ, Konya’nın saygın bir müderrisi ve vaizi oldu.
Hayatını değiştiren olay, 1244’te gezgin derviş Şems-i Tebrîzî ile karşılaşmasıdır. Şems ile yaşadığı derin manevi dostluk, Mevlânâ’yı bir medrese âliminden bir aşk ve şiir insanına dönüştürdü. Şems’in birkaç yıl sonra Konya’dan kaybolması, Mevlânâ’nın en coşkulu şiirlerine kaynak oldu.
Mevlânâ’nın eserleri büyük ölçüde Farsçadır; bu, o dönemde Anadolu Selçuklu sarayında edebiyat dilinin Farsça olmasından kaynaklanır. Başlıca eserleri şunlardır:
- Mesnevî: Altı ciltte yaklaşık 25 bin beyitten oluşan, hikâyeler aracılığıyla insanın Allah’a yolculuğunu anlatan şaheser. Mevlânâ söylemiş, talebesi Hüsâmeddin Çelebi yazıya geçirmiştir.
- Dîvân-ı Kebîr: Gazel ve rubailerden oluşan büyük şiir divanı; Şems’e duyulan sevginin yankılarıyla doludur.
- Fîhi Mâ Fîh: Sohbetlerinden derlenen düzyazı eser.
Mesnevî, kamıştan koparılıp ney hâline gelen bir sazın, ayrılık acısını anlatmasıyla başlar. Ney, Allah’tan ayrı düşen ve O’na dönmeyi özleyen insan ruhunun simgesidir:
بشنو این نی چون شکایت میکند
از جداییها حکایت میکند
کز نیستان تا مرا ببریدهاند
در نفیرم مرد و زن نالیدهاند“Dinle bu ney nasıl şikâyet ediyor, ayrılıkları anlatıyor:
‘Beni sazlıktan kestiklerinden beri, feryadımla erkek ve kadın inledi.’”
Mevlânâ 17 Aralık 1273’te Konya’da vefat etti. O, ölüm gününü sevgiliye kavuşma günü olarak gördüğü için bu geceye “Şeb-i Arûs” (düğün gecesi) denir ve her yıl Konya’da anma törenleriyle karşılanır. Oğlu Sultan Veled, babasının yolunu Mevlevîlik adıyla bir tarikata dönüştürdü. Mevlevîlerin “semâ” töreni, 2008’de UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Listesi’ne alındı. UNESCO, doğumunun 800. yılı olan 2007’yi “Mevlânâ Yılı” ilan etti. Bugün Mevlânâ, dünyada en çok okunan şairler arasında gösterilir.
Yunus Emre: Türkçenin gönül dili
Yunus Emre’nin hayatı hakkında kesin bilgi azdır. 13. yüzyılın ortasında doğduğu, 14. yüzyılın başlarında vefat ettiği kabul edilir; kendi eseri olan Risâletü’n-Nushiyye’de 1307–1308 yılını kaydetmiştir. Menkıbelere göre şeyhi Tapduk Emre’nin dergâhında yıllarca hizmet etti; dergâha odun taşırken bir tek eğri dal bile getirmediği anlatılır, çünkü “Bu kapıya eğri odun yakışmaz” demiştir.
Yunus Emre’nin büyüklüğü, devrin bilim ve saray dili Arapça ve Farsça iken Anadolu halkının konuştuğu sade Türkçeyle yazmasında yatar. Şiirleri hem halk şiirinin hece ölçüsüyle hem de klasik aruz vezniyle söylenmiştir. Ölüm, aşk, alçakgönüllülük ve insan sevgisi gibi en derin konuları, bir köylünün de bir âlimin de anlayabileceği bir dille anlattı. Yedi yüz yıldır dilden dile, ilahiden ilahiye dolaşan dizeleri bugün de hiçbir açıklamaya ihtiyaç duymadan anlaşılır:
Gelin tanış olalım
İşi kolay kılalım
Sevelim sevilelim
Dünya kimseye kalmazYunus’un mezarının nerede olduğu tartışmalıdır; Eskişehir’in Sarıköy (bugün Yunus Emre) köyü başta olmak üzere Anadolu’nun birçok yeri ona ait bir türbe ya da makam taşır. Bu durum, Yunus’un bütün Anadolu’nun ortak değeri sayıldığının bir göstergesidir. UNESCO, doğumunun 750. yılı kabul edilen 1991’i “Yunus Emre Yılı” ilan etti. Türkiye’nin dünyada Türkçeyi ve Türk kültürünü tanıtan kurumu da onun adını taşır: Yunus Emre Enstitüsü.
Ortak miras: Sevgi ve insan
Üç gönül sultanını birleştiren düşünce, insanın değerinin unvanında, servetinde ya da soyunda değil kalbinde olduğudur. Yesevî yetimi ve garibi gözetmeyi, Mevlânâ ayrılığı ve kavuşmayı, Yunus ise “yetmiş iki millete bir göz ile bakmayı” öğütledi. Bu ortak anlayış, Türk-İslam kültüründe dergâh, vakıf ve imaret gibi kurumlarla somutlaştı; sanat, musiki ve edebiyatı derinden etkiledi.
Sık sorulan sorular
“Gel, gel, ne olursan ol yine gel” sözü Mevlânâ’nın mı?
Bu rubai Türkiye’de genellikle Mevlânâ’ya atfedilir ve türbesinin kapısıyla özdeşleşmiştir. Ancak araştırmacılar, rubainin Mevlânâ’nın güvenilir yazmalarında bulunmadığını ve daha önce Horasanlı mutasavvıf Ebû Saîd-i Ebu’l-Hayr’a da nispet edildiğini belirtir. Yine de taşıdığı kucaklayıcı ruh, Mevlevî geleneğiyle uyumludur.
Mevlânâ Türk müydü?
Mevlânâ’nın etnik kökeni tartışma konusudur; doğduğu Belh bugün Afganistan’da, yaşadığı ve vefat ettiği Konya ise Türkiye’dedir. Eserlerini çoğunlukla Farsça yazmış, bazı şiirlerinde Türkçe ve Rumca ifadeler de kullanmıştır. “Rûmî” lakabı, Anadolu’nun o dönemdeki adı olan “Diyâr-ı Rûm”dan gelir. Bugün Türkiye, İran ve Afganistan onu ortak kültürel mirasın parçası olarak görür.
Dîvân-ı Hikmet’in tamamı Yesevî’ye mi ait?
Hayır. Bugünkü Dîvân-ı Hikmet nüshaları yüzyıllar içinde derlenmiştir ve Yesevî geleneğinden sonraki dervişlerin şiirlerini de içerir. Eserin dili ve içeriği, Yesevî’nin öğretisinin nasıl yaşatıldığını gösterir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Ahmed Yesevî”, “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”, “Mesnevî”, “Yûnus Emre” maddeleri.
- Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar (1918).
- Abdülbâki Gölpınarlı, Mevlânâ Celâleddin: Hayatı, Felsefesi, Eserleri.
- Annemarie Schimmel, The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalaloddin Rumi.
- UNESCO, “Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi” (Dünya Mirası) ve “Mevlevi Sema Ceremony” (Somut Olmayan Kültürel Miras).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir