Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Διοκλητιανός: Ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας που έκανε τη Νικομήδεια (Ίζμιτ) πρωτεύουσά του και δημιούργησε την Τετραρχία

Ο Διοκλητιανός άρχισε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από το 284 έως το 305. Τερματίζοντας την κρίση του 3ου αιώνα, αναδιοργάνωσε την αυτοκρατορία στην Τετραρχία, η οποία μοιράζονταν από δύο ανώτερους αυτοκράτορες (Αύγουστος) και δύο νεότερους (Καίσαρας). Η ανατολική του έδρα ήταν η Νικομήδεια (σήμερα Ίζμιτ). Η τελευταία μεγάλη διωγμός των Χριστιανών ξεκίνησε υπό αυτόν· το 305 παραιτήθηκε εθελοντικά.

Διοκλητιανός: Ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας που έκανε τη Νικομήδεια (Ίζμιτ) πρωτεύουσά του και δημιούργησε την Τετραρχία
Φωτογραφία: Getty Museum / Wikimedia Commons (CC0)

Ο Διοκλητιανός γεννήθηκε σε ταπεινή οικογένεια στην ακτή της σημερινής Κροατίας και ανήλθε μέσω του στρατού. Το 284, μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα Νουμεριανού, κηρύχθηκε αυτοκράτορας από τα στρατεύματα. Αυτή η ημερομηνία λαμβάνεται ως το τέλος της κρίσης του 3ου αιώνα, στην οποία αυτοκράτορες σκοτώνονταν ένας μετά τον άλλον.

Η Τετραρχία

Βλέποντας πόσο δύσκολο ήταν να κυβερνάει μόνος του την τεράστια αυτοκρατορία, ο Διοκλητιánος πρώτα έκανε τον Μαξιμιανό συν-αυτοκράτορα (Αύγουστος) στη δύση. Το 293 κάθε Αύγουστος έλαβε έναν αναπληρωτή και διάδοχο (Καίσαρα), δημιουργώντας την Τετραρχία. Ο Διοκλητιανός άρχισε την ανατολή, με την Νικομήδεια (Ίζμιτ) ως έδρα του.

Μεταρρυθμίσεις

Έκανε τις επαρχίες μικρότερες και περισσότερες, διέσπασε τη πολιτική και στρατιωτική διοίκηση, διέπλασε τον στρατό και δημιούργησε ένα νέο φορολογικό σύστημα. Το 301, για να καταπολεμήσει την πληθωρισμό, εξέδωσε το Διάταγμα για τις Μέγιστες Τιμές, καθορίζοντας ανώτατα όρια τιμών για εκατοντάδες αγαθά και υπηρεσίες, αλλά απέτυχε.

Διωγμός Χριστιανών

Το 303 διάταγματα που διατάτταν την καταστροφή των ναών και την καύση των γραφών άρχισαν τη «Μεγάλη Διωγμός». Διάρκεσε αρκετά χρόνια, κυρίως στις ανατολικές επαρχίες, και τελείωσε το 311–313.

Παραιτηση

Το 305 ο Διοκλητιανός, μαζί με τον Μαξιμιανό, έγινε ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας που παραιτήθηκε εθελοντικά. Πέρασε τα τελευταία του χρόνια στο μεγάλο του παλάτι στη σημερινή Σπλιτ, πλέον στη Λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Πριν τον θάνατο του η Τετραρχία είχε ήδη καταρρεύσει σε εμφύλιο πόλεμο.

Οικονομία και φορολογικό σύστημα

Η κρίση του 3ου αιώνα είχε διαταράξει σοβαρά την ρωμαϊκή οικονομία. Επειδή το νόμισμα συνέχιζε να χάνει αξία, η πληθωρισμός είχε ανεβάσει και οι κρατικές πληρωμές είχαν γίνει δύσκολες. Ο Διοκλητιανός προσεγγίσει το πρόβλημα από πολλές κατευθύνσεις. Για να ανανεώσει το νομισματικό σύστημα εισήγαγε μια νέα νομισματική ρύθμιση γύρω στο 294, αλλά αυτό δεν ήταν αρκετό για να σταματήσει εντελώς την πληθωρισμό. Έπειτα εξέδωσε το «Διάταγμα για τις Μέγιστες Τιμές» (Edictum de pretiis) το 301, το οποίο θεσπίζει ανώτατα όρια τιμών για εκατοντάδες αγαθά και υπηρεσίες. Το διάταγμα χάσει γρήγορα το αποτέλεσμα του λόγω της δυσκολίας να επιβληθεί και της μαύρης αγοράς. Παρ' όλα αυτά, τα αποσπάσματα επιγραφών που έχουμε σήμερα παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τις τιμές και τα επαγγέλματα της εποχής.

Μια βαθιά αναδιοργάνωση έγινε επίσης στο φορολογικό σύστημα. Στήθηκε ένα σύστημα φορολογικών μονάδων υπολογιζόμενων βάσει γης και πληθυσμού, το οποίο διευκόλυνε το κράτος να σχεδιάσει εκ των προτέρων τα έσοδά του και τις ανάγκες του στρατού. Αν και αυτή η νέα τάξη στοχεύσε να καλύψει τα διοικητικά έξοδα της αυτοκρατορίας, βάρυνε βαριά τους αγρότες και ενίσχυσε πρακτικές που ενθάρρυναν τους ανθρώπους να παραμένουν δεσμευμένοι στη γη. Οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι ο Διοκλητιανός σώθηκε το κράτος αλλά έκανε τα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας να πληρώσουν την τιμή.

Αναδιοργάνωση του στρατού και των επαρχιών

Στο κέντρο των διοικητικών μεταρρυθμίσεων του Διοκλητιανοῦ βρισκόταν η διάσπαση της πολιτικής και στρατιωτικής διοίκησης της αυτοκρατορίας. Οι επαρχίες χωρίστηκαν σε μικρότερες μονάδες, οι οποίες ομαδοποιήθηκαν σε μεγαλύτερες περιοχές που λέγονταν «διοικήσεις». Έτσι η ευθύνη κάθε αξιωματικού στενεύτηκε ενώ ο έλεγχος του κράτους αυξήθηκε. Ο αριθμός των γραφειοκρατών μεγάλωσε, κάτι που τόσο διευκόλυνε την κυβέρνηση να φτάσει στο έδαφος όσο και αυξήθηκε τα έξοδα. Ο στρατός αναδιοργανώθηκε επίσης: τα σύνορα και τα κινητά σώματα διαχωρίστηκαν πιο ξεκάθαρα, και ο συνολικός αριθμός των στρατιωτικών αυξήθηκε.

Στην εξωτερική πολιτική η περίοδος του Διοκλητιανοῦ θεωρείται επιτυχής. Στον πόλεμο του 297–298 ο Κάισαρας Γαλέριος, παρά μια αρχική ήττα, κέρδισε μεγάλη νίκη εναντίον του βασιλέα των Σασσανιδών Ναρσέ, και με τη συνθήκη του 299 η Ρώμη κέρδισε μερικά έδαφη πέρα από τον Τίγρη. Αυτή η συνθήκη ασφάλισε το ανατολικό σύνορο για πολλά χρόνια. Στον βορρά, εκστράτευσαν εκστρατείες εναντίον γερμανικών και σαρματικών λαών, και οι γραμμές του Δούναβη και του Ρήνου ενισχύθηκαν ξανά. Αυτές οι επιτυχίες αναφέρονται συχνά ως παραδείγματα που δείχνουν ότι η Τετραρχία δούλεψε στην πράξη.

Η Μεγάλη Διωγμός, η παραιτηση και το παλάτι στη Σπλιτ

Ο σκοτεινότερος πτυχή της βασιλείας του Διοκλητιανοῦ ήταν τα αντιχριστιανικά μέτρα που ξεκίνησαν το 303 και γνωρίζονται ως «Μεγάλη Διωγμός». Τα πρώτα διατάγματα διατάτταν την καταστροφή των ναών, την καύση των γραφών και τη σύλληψη του κληρικού· μεταγενέστερα διατάγματα διέπλασαν την πίεση σε γενική υποχρέωση να προσφέρουν θυσία. Οι πηγές σημειώνουν ότι ο Κάισαρας Γαλέριος είχε μεγάλη επιρροή σε αυτή την απόφαση. Το βάθος της διωγμός διαφορούσε από περιοχή σε περιοχή· στη δύση, υπό τον Κωνστάντιο Χλωρό, εφαρμόστηκε πιο ελαφρώς. Η πολιτική δεν πέτυχε να καταστρέψει την χριστιανική κοινότητα και τελείωσε αποτελεσματικά με το διάταγμα ανοχής που κηρύχθη από τον Γαλέριο το 311.

Την 1 Μαΐου 305 ο Διοκλητιανός παραιτήθηκε εθελοντικά, μια σπάνια απόφαση στην ρωμαϊκή ιστορία, και οδήγησε τον Μαξιμιανό να κάνει το ίδιο βήμα. Κατοίκισε στο μεγάλο παλάτι που είχε χτίσει κοντά στη Σπλιτ στην ακτή του Αδριατικού· αυτή η δομή είναι πλέον Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και αποτελεί τον πυρήνο της παλιάς πόλης της Σπλιτ. Σύμφωνα με αρχαίες αφηγήσεις, απάντησε σε κλήσεις να επιστρέψει στη πολιτική μιλώντας για τα λαχανικά που καλλιέργευσε στον κήπο του· τα λεπτομέρειες αυτής της ανηκδοτής διαφέρουν από πηγή σε πηγή. Μετά την υποχώρησή του η Τετραρχία διαλύθηκε γρήγορα, και μετά από εμφύλιους πολέμους ο Κωνσταντίνος γίνεται μόνος άρχοντας.

Η ιδεολογία Ιοβιανός-Ηρακλειός και η αίθουσα τελετών

Η αρχή του Διοκλητιανοῦ δεν αποτελούνταν μόνο από διοικητικές μεταρρυθμίσεις· έβαλε επίσης την εξουσία της αυτοκρατορίας σε θρησκευτική και τελετουργική βάση. Έλαβε τον τίτλο «Ιοβίος» (απόγονος του Δία), ενώ ο συνεργάτης του Μαξιμιανός έλαβε «Ηρακλείος» (απόγονος του Ηρακλή). Αυτό το σύστημα δήλωνε ότι η εξουσία των δύο αυτοκρατόρων βασίζονταν σε θείο πηγή και στόχευε να εξασθενήσει την τάση να αρπάζουν την εξουσία με στρατιωτικό πραξικόπημα. Οι Κάισαροι παρουσιάστηκαν επίσης ως μέλη της θείκης οικογένειας μέσα σε αυτό το πλαίσιο.

Η αίθουσα τελετών άλλαξε επίσης. Οι άνθρωποι γονυπετούσαν όταν πλησιάζουν τον άρχοντα και φιλούσαν την κορφή της στολής του, και ο αυτοκράτορας φορούσε διακοσμημένες και βαρείες στολές. Οι ιστορικοί θεωρούν αυτή την πρακτική ως σημάδι της μετάβασης στη περίοδο του «δομινάτε» (δεσποτεία), αν και πόσο καινούργια ήταν συζητείται. Ο ρόλος της πρωτεύουσας άλλαξε επίσης: οι αυτοκράτορες έμεναν όχι στη Ρώμη αλλά σε πόλεις κοντά στα σύνορα όπως η Νικομήδεια, η Αντιόχεια, το Μιλάν και το Τρίερ. Η Ρωμαϊκή Σύγκλητος κράτησε το πρέστιζ της αλλά απομακρύνθηκε από το να είναι το πραγματικό πολιτικό κέντρο.

Πηγές και επιπλέον ανάγνωση

  1. Λακτάντιος, Περί του Θανάτου των Διωκτών.
  2. Παγκόσμια Κληρονομιά UNESCO, «Ιστορικό Συμπλέγμα της Σπλιτ με το Παλάτι του Διοκλητιανοῦ».
  3. Encyclopaedia Britannica, «Διοκλητιανός».
  4. Λακτάντιος – Περί του Θανάτου των Διωκτών
  5. Ευτρόπιος – Βρεβιάριον
  6. Encyclopaedia Britannica – Διοκλητιανός
  7. Αυρήλιος Виктор – Περί των Καίσαρων
  8. Λακτάντιος – Περί του Θανάτου των Διωκτών
  9. Encyclopaedia Britannica – Διοκλητιανός
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *