Bài viết này là phần 11 trong loạt bài “Người Turk đã định hình lịch sử thế giới như thế nào?”.
Vào thế kỷ 15, ngôn ngữ văn học ở thế giới Hồi giáo phương Đông là tiếng Ba Tư, trong khi khoa học và tôn giáo được viết bằng tiếng Ả Rập. Tiếng Turk được sử dụng tại triều đình và trong quân đội nhưng không được coi là phù hợp cho văn chương “tao nhã”. Ali-Shir Navoi là nhân vật đã thay đổi nhận thức này một cách đơn độc. Nhờ ông, tiếng Turk Chagatai đã trở thành một ngôn ngữ văn học cổ điển được lấy làm hình mẫu trong nhiều thế kỷ từ Trung Á đến Anatolia.
Cuộc đời tại Herat
Ali-Shir sinh năm 1441 tại Herat, thủ đô của đế quốc Timurid, trong một gia đình gốc Uyghur phục vụ tại triều đình. Khi còn nhỏ, ông học cùng trường với Husayn Bayqara, vị sultan tương lai của đế quốc Timurid, và một tình bạn trọn đời đã bắt đầu giữa hai cậu bé. Thời trẻ, ông theo học tại Mashhad và Samarkand. Khi Husayn Bayqara lên ngôi tại Herat vào năm 1469, ông đã triệu tập Navoi đến bên cạnh mình, và Navoi đã giữ những chức vụ quan trọng, đầu tiên là người giữ ấn tín và sau đó là emir và tể tướng.
Tuy nhiên, niềm đam mê thực sự của Navoi không phải là chính trị mà là học thuật và nghệ thuật. Đôi khi tìm cách rút lui khỏi các nhiệm vụ chính thức, ông đã gia nhập dòng Naqshbandi và hình thành tình bạn sâu sắc với nhà thơ vĩ đại Jami. Khi qua đời tại Herat vào năm 1501, ông đã để lại một trong những kho tàng tác phẩm phong phú nhất trong văn học tiếng Turk.
Bảo vệ tiếng Turk: Phán xét hai ngôn ngữ
Tác phẩm Muhakamat al-Lughatayn (Phán xét hai ngôn ngữ) của Navoi, được viết vào năm 1499, so sánh tiếng Turk và tiếng Ba Tư. Trong đó, Navoi chứng minh bằng các ví dụ rằng tiếng Turk có những từ ngữ tạo ra sự phân biệt tinh tế cho nhiều khái niệm mà tiếng Ba Tư không có từ tương đương; ông liệt kê cụ thể hàng trăm động từ mô tả các cách khóc, uống và nhìn khác nhau. Thông điệp chính của cuốn sách là các nhà thơ tiếng Turk không nên e ngại ngôn ngữ của chính mình và rằng văn học đỉnh cao có thể được viết bằng tiếng Turk. Đây được coi là một trong những văn bản sớm nhất và có ảnh hưởng nhất bảo vệ giá trị của ngôn ngữ Turk.
Khamsa và các tập thơ divan
Tác phẩm vĩ đại nhất của Navoi là Khamsa (Ngũ khúc) bằng tiếng Turk, được hoàn thành từ năm 1483 đến 1485. Ông là người đầu tiên hiện thực hóa, ở quy mô này và bằng tiếng Turk, truyền thống “khamsa” gồm năm bài thơ tự sự vốn bắt đầu trong văn học Ba Tư bởi Nizami:
- Hayrat al-Abrar: Lời khuyên về đạo đức và Sufism.
- Farhad và Shirin: Câu chuyện về Farhad, người tình đã xẻ núi; Navoi đã mang đến cho câu chuyện một cách đọc mới bằng cách đặt Farhad vào trung tâm.
- Layli và Majnun: Một bản kể lại bằng tiếng Turk về câu chuyện tình yêu nổi tiếng nhất phương Đông.
- Sab‘a-yi Sayyar: Một bài thơ tự sự được xây dựng dựa trên bảy hành tinh và bảy câu chuyện.
- Sadd-i Iskandari: Chân dung của một nhà cai trị lý tưởng qua cuộc đời của Alexander.
Các bài thơ tiếng Turk của Navoi được tập hợp trong Khaza’in al-Ma‘ani (Kho tàng ý nghĩa), bốn tập divan được sắp xếp theo các giai đoạn khác nhau trong cuộc đời ông. Ông cũng viết một tập divan bằng tiếng Ba Tư dưới bút danh “Fani”. Majalis al-Nafa’is, giới thiệu hàng trăm nhà thơ thời bấy giờ, là từ điển tiểu sử các nhà thơ đầu tiên được viết bằng tiếng Turk.
Một người của các tổ chức từ thiện
Navoi đã dành tài sản lớn của mình cho các công việc thiện nguyện. Các nguồn tư liệu ghi lại rằng ông đã xây dựng hoặc trùng tu hàng trăm nhà thờ Hồi giáo, trường madrasa, bệnh viện, nhà trọ caravanserai, cầu và nhà tắm ở Khorasan. Khu phức hợp Ikhlasiyya của ông tại Herat, với trường madrasa, tu viện Sufi, bệnh viện và thư viện, là một trong những trung tâm văn hóa lớn của thời đại. Bằng cách hỗ trợ một vòng tròn rộng lớn các họa sĩ như Bihzad, nhạc sĩ, nhà thư pháp và nhà thơ, Navoi đã biến Herat thành trái tim của thời kỳ Phục hưng Timurid.
Di sản
Ảnh hưởng của Navoi lan rộng ra ngoài khu vực của ông. Babur đã nhắc đến ông với sự ngưỡng mộ lớn trong hồi ký của mình. Các nhà thơ Ottoman đã viết những bài thơ bắt chước các bài ghazal của ông, và Fuzuli, nhà thơ vĩ đại của tiếng Turk Azerbaijan, đã lớn lên dưới ảnh hưởng của truyền thống Navoi. Cho đến thế kỷ 19, mọi nhà thơ viết bằng tiếng Turk ở Trung Á đều coi mình là người kế thừa của Navoi.
Ngày nay, Navoi được coi là nhân vật sáng lập của văn học Uzbek; tại Uzbekistan, các nhà hát, thư viện, thành phố và đường phố đều mang tên ông. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, ông cũng được giảng dạy cùng với Mahmud al-Kashgari và Yunus Emre như một trong những nhà vô địch vĩ đại nhất của ngôn ngữ Turk.
Các câu hỏi thường gặp
Chagatai là gì?
Chagatai là ngôn ngữ viết cổ điển được sử dụng ở Trung Á từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19. Nó lấy tên từ vương quốc Chagatai, con trai của Thành Cát Tư Hãn. Tiếng Uzbek và tiếng Uyghur hiện đại là những sự kế thừa gần gũi nhất của nó.
Navoi là người Uzbek, Uyghur hay Thổ Nhĩ Kỳ?
Trong thời đại của mình, Navoi viết với bản sắc “người Turk” và bảo vệ ngôn ngữ Turk. Gia đình ông được cho là có nguồn gốc Uyghur, trong khi người thừa kế trực tiếp nhất của ngôn ngữ của ông là tiếng Uzbek hiện đại. Do đó, Navoi được xem là nhà thơ chung của toàn thế giới Turk.
Nguồn và đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Ali Şîr Nevâî”, “Çağatay Edebiyatı”, “Muhâkemetü’l-Lugateyn”.
- Ali-Shir Nava’i, Muhakamat al-Lughatain, bản dịch của Robert Devereux (1966).
- Agâh Sırrı Levend, Ali Şir Nevaî (4 tập, Hiệp hội Lịch sử Thổ Nhĩ Kỳ).
- Maria Eva Subtelny, Timurids in Transition (2007).
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *