Bài viết này là phần 18 của loạt bài “Người Thổ Nhĩ Kỳ đã định hình lịch sử thế giới như thế nào?”.
Ở thời kỳ cực thịnh, nhà nước Ottoman cai trị hàng triệu người nói hàng chục ngôn ngữ khác nhau và theo các đức tin khác nhau. Một trong những sự sắp xếp quan trọng nhất giúp duy trì sự đa dạng này trong nhiều thế kỷ là cấu trúc mà các nhà sử học gọi là “hệ thống millet”, tổ chức xã hội theo từng cộng đồng tôn giáo. Trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman, “millet” có nghĩa là một cộng đồng tôn giáo thay vì là một “dân tộc” theo nghĩa hiện đại.
Nguồn gốc: ý tưởng về sự bảo hộ (dhimma)
Theo luật Hồi giáo, các thần dân không theo đạo Hồi được gọi là “dhimmis” phải nộp một loại thuế gọi là jizya, và đổi lại, họ được hưởng một địa vị mà trong đó tính mạng, tài sản và quyền tự do thờ phụng được nhà nước đảm bảo. Nguyên tắc này đã được áp dụng trong các quốc gia Hồi giáo từ thời của Thiên sứ (Prophet). Người Ottoman đã kế thừa và điều chỉnh nó để phù hợp với một đế chế rộng lớn, đa tôn giáo. Việc tôn giáo, nhà thờ và các phong tục địa phương của người dân ở các vùng bị chinh phục phần lớn được giữ nguyên là một trong những yếu tố giúp sự cai trị của Ottoman bền vững.
Các thượng phụ và giáo sĩ trưởng
Ngay sau khi chinh phục Constantinople, vào năm 1454, Sultan Mehmed II đã bổ nhiệm học giả Chính thống giáo Gennadios Scholarios làm thượng phụ Chính thống Hy Lạp và trao cho ông một văn bằng (berat). Sự kiện này đã trở thành biểu tượng cho mối quan hệ của người Ottoman với các cộng đồng không theo đạo Hồi. Theo truyền thống, Thượng phụ viện Armenia tại Istanbul được thành lập vào năm 1461. Các cộng đồng Do Thái cũng có các giáo sĩ (rabbi) và các tổ chức cộng đồng riêng; chức vụ giáo sĩ trưởng đã có địa vị chính thức vào thế kỷ 19.
Những nhà lãnh đạo tôn giáo này quản lý luật gia đình của cộng đồng mình — hôn nhân, ly hôn và thừa kế — điều hành các trường học, bệnh viện và các quỹ từ thiện, đồng thời làm trung gian giữa cộng đồng của họ và nhà nước. Những người không theo đạo Hồi cũng có thể tìm đến các tòa án Hồi giáo nếu họ muốn; các kho lưu trữ của Ottoman cho thấy người Kitô giáo và người Do Thái đã đưa nhiều vụ việc giữa họ ra trước thẩm phán (kadı).
1492: ngôi nhà mới cho người Do Thái Sephardic
Năm 1492, nhiều người Do Thái bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha đã định cư tại các vùng đất của Ottoman với sự cho phép của Sultan Bayezid II. Salonica sớm trở thành một trong những thành phố có đông người Do Thái nhất thế giới. Người Do Thái Sephardic đã đóng góp to lớn cho nhà nước Ottoman trong các lĩnh vực in ấn, y học và thương mại; máy in đầu tiên ở vùng đất Ottoman được thiết lập tại Istanbul vào đầu những năm 1490 bởi các thợ in Do Thái để in các sách tiếng Do Thái (Hebrew). Tiếng Ladino (tiếng Tây Ban Nha của người Do Thái) đã là một trong những ngôn ngữ của các thành phố Ottoman trong nhiều thế kỷ.
Sống cùng nhau trong đời sống hàng ngày
Tại các thành phố như Istanbul, Salonica, Izmir, Sarajevo và Aleppo, nhà thờ Hồi giáo, nhà thờ Kitô giáo và giáo đường Do Thái thường nằm trong cùng một khu phố hoặc rất gần nhau. Các bậc thầy thuộc các đức tin khác nhau làm việc cạnh nhau trong các phường hội thủ công. Đội ngũ của Mimar Sinan bao gồm cả những thợ xây người Hy Lạp và Armenia, và các nhạc sĩ người Armenia và Hy Lạp đã viết nên những tác phẩm quan trọng của âm nhạc Ottoman. Các tác phẩm viết bằng Karamanlidika (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ viết bằng chữ Hy Lạp) và Armeno-Turkish (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ viết bằng chữ Armenia) cho thấy tiếng Thổ Nhĩ Kỳ cũng là ngôn ngữ chung của các cộng đồng này.
Cái nhìn trung thực: trật tự, không phải bình đẳng
Trật tự millet không phải là một hệ thống bình đẳng theo nghĩa hiện đại. Những người không theo đạo Hồi phải nộp thuế jizya, thường không phục vụ trong quân đội, và đôi khi phải chịu các hạn chế liên quan đến trang phục, việc cưỡi ngựa hoặc xây dựng các nơi thờ phụng mới. Chế độ devshirme — việc tuyển chọn các bé trai từ các gia đình Kitô giáo — cũng là một thực hành khắc nghiệt được nhìn nhận theo nhiều cách khác nhau ngày nay. Tuy nhiên, khi xem xét rằng trong cùng thời kỳ đó, sự khác biệt tôn giáo đã dẫn đến các cuộc trục xuất và chiến tranh tôn giáo ở nhiều nơi tại châu Âu, trật tự của Ottoman đã cung cấp một mô hình chung sống ổn định đáng kinh ngạc.
Các nhà sử học cũng nhấn mạnh rằng rất khó để nói về một thể chế chính thức, thống nhất gọi là “hệ thống millet” trong thời kỳ cổ điển: các sự sắp xếp thay đổi tùy theo vùng miền và thời đại, và hệ thống này chỉ thực sự có hình thái thể chế chủ yếu vào thế kỷ 19.
Cải cách và tan rã
Vào thế kỷ 19, nhà nước Ottoman bắt đầu thực hiện các cuộc cải cách xác định tất cả thần dân là công dân bình đẳng. Sắc lệnh Tanzimat năm 1839 và Sắc lệnh Cải cách năm 1856 đã tuyên bố sự an toàn về tính mạng, tài sản và danh dự, cũng như sự bình đẳng bất kể tôn giáo, và với Hiến pháp năm 1876, các đại biểu thuộc các đức tin khác nhau đã ngồi trong quốc hội Ottoman đầu tiên. Mục tiêu là thống nhất tất cả các cộng đồng dưới một bản sắc “Ottoman” chung.
Tuy nhiên, cũng trong thế kỷ này, các phong trào dân tộc chủ nghĩa lan rộng từ vùng Balkan, sự can thiệp của các cường quốc và các cuộc chiến tranh liên tiếp đã làm lung lay cấu trúc này. Trong những thập kỷ cuối cùng của đế chế, các cuộc chiến tranh, nổi dậy, di cư hàng loạt, trục xuất và trao đổi dân cư đã phá vỡ kết cấu đa văn hóa hàng thế kỷ giữa nỗi đau khổ lớn lao ảnh hưởng đến tất cả các cộng đồng.
Những gì còn lại đến ngày nay
Thượng phụ viện Ecumenical và Thượng phụ viện Armenia tại Istanbul, các giáo đường Do Thái và nhà thờ lịch sử; nhà thờ Hồi giáo, nhà thờ lớn và giáo đường Do Thái nằm cách nhau chỉ vài trăm mét ở Sarajevo; và các tòa nhà thời kỳ Ottoman ở Thessaloniki là những dấu tích của quá khứ chung lâu dài vẫn còn có thể nhìn thấy ngày nay. Ẩm thực, âm nhạc và ngôn ngữ Ottoman vẫn tiếp tục tồn tại như di sản chung của nhiều dân tộc trong khu vực.
Các câu hỏi thường gặp
Người không theo đạo Hồi có thể giữ chức vụ nhà nước trong Đế chế Ottoman không?
Trong thời kỳ cổ điển, các chức vụ quân sự và hành chính cao cấp phần lớn dành cho người Hồi giáo, nhưng những người không theo đạo Hồi đóng vai trò quan trọng với tư cách là thông dịch viên, bác sĩ, nhà tài chính và thương nhân. Từ thế kỷ 19, những người không theo đạo Hồi cũng được bổ nhiệm vào các chức vụ cao nhất, bao gồm cả bộ trưởng và đại sứ.
Tại sao từ “millet” lại thay đổi ý nghĩa?
Trong tiếng Ả Rập, từ này có nghĩa là “tôn giáo, cộng đồng đức tin”. Với sự lan rộng của các tư tưởng dân tộc chủ nghĩa vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nó bắt đầu được sử dụng trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ với nghĩa là “dân tộc”.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Millet Sistemi”, “Zimmî”, “Cizye”.
- Benjamin Braude và Bernard Lewis (chủ biên), Christians and Jews in the Ottoman Empire (1982).
- İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı (Thế kỷ dài nhất của Đế chế).
- Karen Barkey, Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective (2008).
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *