Bài viết này là phần 19 trong loạt bài “Người Turk đã định hình lịch sử thế giới như thế nào?”.
Các ngôn ngữ Turk được sử dụng trên một khu vực rộng lớn trải dài từ Đông Âu đến vùng phía bắc băng giá của Siberia và từ vùng Caucasus đến miền tây Trung Quốc. Tổng số người nói các ngôn ngữ này ước tính khoảng 180–200 triệu người. Ngày nay, một ngôn ngữ Turk là ngôn ngữ chính thức của sáu quốc gia độc lập — Thổ Nhĩ Kỳ, Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan và Turkmenistan — và hàng triệu người nói ngôn ngữ Turk cũng sinh sống tại Nga, Trung Quốc, Iran, Afghanistan và vùng Balkan.
Các nhánh của một ngữ hệ
Các nhà ngôn ngữ học thường chia các ngôn ngữ Turk thành các nhánh sau:
- Oghuz (tây nam): Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Azerbaijan, tiếng Turkmen, tiếng Gagauz và tiếng Turk Khorasani. Người nói các ngôn ngữ này có thể hiểu nhau ở mức độ lớn.
- Kipchak (tây bắc): Tiếng Kazakh, tiếng Kyrgyz, tiếng Tatar, tiếng Bashkir, tiếng Karakalpak, tiếng Tatar Crimea, tiếng Kumyk, tiếng Karachay-Balkar và tiếng Nogai.
- Karluk (đông nam): Tiếng Uzbek và tiếng Uyghur — những người thừa kế trực tiếp của tiếng Chagatai của Ali-Shir Navoi.
- Siberia: Tiếng Sakha (Yakut), tiếng Tuvan, tiếng Altai và tiếng Khakas. Tiếng Sakha là ngôn ngữ Turk chính duy nhất được nói bên ngoài Vòng Bắc Cực.
- Oghur: Ngày nay chỉ còn được đại diện bởi tiếng Chuvash, người thừa kế duy nhất còn tồn tại của ngôn ngữ người Volga Bulgar, vốn khác biệt rõ rệt so với các ngôn ngữ Turk khác.
- Khalaj: Một ngôn ngữ riêng biệt được nói bởi một cộng đồng nhỏ ở miền trung Iran, vẫn bảo tồn các đặc điểm cổ xưa.
Đặc điểm chung
Mặc dù được sử dụng ở những vùng xa xôi, các ngôn ngữ Turk có chung một cấu trúc nổi bật:
- Chắp dính: Các từ được hình thành bằng cách thêm các hậu tố nối tiếp nhau vào một gốc từ, như trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ “ev-ler-imiz-de” (“trong những ngôi nhà của chúng ta”). Do đó, một từ đơn có thể mang ý nghĩa mà các ngôn ngữ khác phải diễn đạt bằng cả một cụm từ.
- Hài hòa nguyên âm: Các nguyên âm trong một từ thường đồng nhất về vị trí (âm trước hoặc âm sau), và các hậu tố thay đổi hình thái cho phù hợp (“ev-ler” những ngôi nhà, “at-lar” những con ngựa).
- Trật tự từ: Động từ thường đứng cuối câu: “Tôi sách đọc” (“Ben kitap okuyorum”).
- Không có giống: Các ngôn ngữ Turk không có giống ngữ pháp; cùng một đại từ “o” có nghĩa là cả “anh ấy” và “cô ấy”.
Chúng giống nhau đến mức nào?
Từ vựng cơ bản cho thấy rõ nguồn gốc chung của các ngôn ngữ Turk. Ví dụ, từ “su” (nước) trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ cũng là “su” trong tiếng Azerbaijan và tiếng Kazakh, “suv” trong tiếng Uzbek, “suu” trong tiếng Kyrgyz và “suw” trong tiếng Turkmen. Từ “göz” (mắt) là “köz” trong tiếng Kazakh và tiếng Kyrgyz, “ko‘z” trong tiếng Uzbek và “küz” trong tiếng Tatar. Các số đếm “một, hai, ba” (bir, iki, üç) gần như giống hệt nhau trong hầu hết các ngôn ngữ này. Tuy nhiên, do phát triển ở các khu vực khác nhau trong nhiều thế kỷ, chúng cũng khác biệt về cách phát âm, từ vựng và ngữ pháp. Người nói các ngôn ngữ Oghuz có thể hiểu nhau dễ dàng, trong khi một người Thổ Nhĩ Kỳ và một người nói tiếng Sakha sẽ thấy rất khó để giao tiếp.
Bảng chữ cái: câu chuyện về các hệ thống chữ viết
Các ngôn ngữ Turk đã được viết bằng nhiều bảng chữ cái trong suốt lịch sử: chữ rune Turk cổ (các văn bia Orkhon), bảng chữ cái Uyghur, chữ Ả Rập và trong thế kỷ 20 là bảng chữ cái Latinh và Cyrillic. Thổ Nhĩ Kỳ đã áp dụng bảng chữ cái Latinh vào năm 1928. Các dân tộc Turk thuộc Liên Xô đã chuyển sang chữ Latinh vào cuối những năm 1920 và sau đó sang chữ Cyrillic vào cuối những năm 1930. Sau khi giành độc lập vào năm 1991, Azerbaijan, Turkmenistan và Uzbekistan đã quay trở lại sử dụng chữ Latinh, và Kazakhstan cũng đã bắt đầu quá trình chuyển đổi sang loại chữ này. Tiếng Uyghur và tiếng Azerbaijan ở Iran vẫn tiếp tục được viết bằng chữ Ả Rập.
Năm 2024, Ủy ban Bảng chữ cái Turk chung, được thành lập bởi Viện Hàn lâm Turk thuộc Tổ chức các Quốc gia Turk, đã thống nhất về một đề xuất cho bảng chữ cái chung dựa trên hệ Latinh gồm 34 chữ cái, bao gồm các âm của các ngôn ngữ Turk. Cách thức và nơi áp dụng bảng chữ cái này phụ thuộc vào quyết định quốc gia của từng nước.
Các từ ngữ Turk trong các ngôn ngữ trên thế giới
Các ngôn ngữ Turk đã đóng góp từ vựng cho nhiều ngôn ngữ mà họ tiếp xúc: “yogurt” (sữa chua), “kiosk” (ki-ốt) và “kebab” (thịt nướng) trong tiếng Anh; “dengi” (tiền, từ tiếng Turk “teŋge”), “karandash” (bút chì) và “bazar” (chợ) trong tiếng Nga; hàng trăm từ Turk cổ trong tiếng Hungary; và vô số từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman trong tiếng Serbia, tiếng Bulgaria, tiếng Hy Lạp, tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư. Những từ này cho thấy các ngôn ngữ Turk đã từng là một trong những ngôn ngữ giao tiếp chung trên khắp lục địa Á-Âu trong nhiều thế kỷ.
Các câu hỏi thường gặp
“Ngôn ngữ Turk” và “phương ngữ Turk” có phải là một không?
Thuật ngữ này vẫn còn gây tranh cãi. Cách sử dụng truyền thống ở Thổ Nhĩ Kỳ thường nói đến “các phương ngữ Turk”, trong khi ngôn ngữ học quốc tế phân loại các ngôn ngữ viết tiêu chuẩn như tiếng Kazakh, tiếng Uzbek hoặc tiếng Azerbaijan là các “ngôn ngữ” riêng biệt. Cả hai cách tiếp cận đều đồng ý rằng chúng thuộc cùng một ngữ hệ.
Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thuộc ngữ hệ nào?
Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thuộc ngữ hệ Turk. Việc liệu ngữ hệ này có thuộc về một ngữ hệ “Altaic” lớn hơn cùng với các ngôn ngữ Mông Cổ, Tungusic, Triều Tiên và Nhật Bản hay không vẫn là một chủ đề tranh luận lâu dài; ngày nay, nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng những điểm tương đồng bắt nguồn từ sự tiếp xúc lâu dài hơn là từ một nguồn gốc chung.
Nguồn và đọc thêm
- Ahmet B. Ercilasun, Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi (2004).
- Lars Johanson và Éva Á. Csató (chủ biên), The Turkic Languages (ấn bản lần 2, 2021).
- Hiệp hội Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ, Từ điển so sánh các phương ngữ Turk.
- Viện Hàn lâm Turk, thông cáo của Ủy ban Bảng chữ cái Turk chung (Baku, tháng 9 năm 2024).
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *