Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 4. bölümüdür.
Uygurlar, Göktürklerden sonra Moğolistan bozkırlarında hâkimiyet kuran ve Türk tarihinde göçebe hayattan yerleşik şehir kültürüne geçişin en parlak örneğini veren topluluktur. Askerî güçleriyle Çin’in kaderine yön veren Uygurlar, asıl kalıcı izlerini yazı, kitap ve sanat alanında bıraktı. Bugün Moğolistan’da kullanılan geleneksel Moğol yazısının kökeni Uygur alfabesidir.
Uygur Kağanlığı (744–840)
742–744 yıllarında Uygurlar, Basmil ve Karluk boylarıyla birlikte İkinci Göktürk Kağanlığı’na son verdi. Kutluk Bilge Kül Kağan 744’te kağanlığını ilan etti. Uygurlar, Orhun Nehri vadisinde Ordu-Balık (Karabalgasun) adıyla surlarla çevrili, sarayları ve pazarları olan büyük bir başkent kurdu. Arap seyyah Temim bin Bahr, 9. yüzyılın başında bu şehri ziyaret ederek kalabalık çarşılarından söz eder. Bir bozkır imparatorluğunun böylesine büyük bir şehir merkezine sahip olması, Uygurları öncüllerinden ayıran önemli bir özellikti.
Tang Çin’ini kurtaran müttefik
755’te Tang hanedanına karşı An Lushan isyanı patlak verdiğinde Çin’in iki büyük başkenti Çang-an ve Loyang isyancıların eline geçti. Tang sarayı Uygurlardan yardım istedi. Uygur süvarileri 757’de iki başkentin geri alınmasında belirleyici rol oynadı. Bu yardımın karşılığında Tang hanedanı, Uygurlara her yıl büyük miktarda ipek gönderdi ve at-ipek ticaretinde ayrıcalıklar tanıdı. Tarihçiler, Tang hanedanının bir buçuk asır daha ayakta kalmasında Uygur yardımının payını vurgular.
Maniheizm: Bir devlet dini seçimi
762–763’te Çin’e giden Bögü Kağan, Loyang’da Maniheist rahiplerle tanıştı ve bu dini kabul ederek Uygur Kağanlığı’nın resmî dini yaptı. Maniheizm, 3. yüzyılda İran’da Mani tarafından kurulan ve ışık ile karanlık arasındaki mücadeleyi esas alan bir dindi; Roma’da ve İran’da ağır baskı görmüştü. Uygurlar, tarihte Maniheizmi devlet dini olarak benimseyen tek büyük devlettir. Bu tercih, Uygurların Soğd tüccarlarıyla yakın ilişkisinin de bir yansımasıydı ve kitap kültürünün gelişmesinde önemli rol oynadı. Ordu-Balık’taki üç dilli (Göktürk harfleri, Soğdca ve Çince) Karabalgasun Yazıtı, bu dönemin siyasi ve dinî tarihini anlatır.
840: Göç ve Turfan’da yeni bir hayat
840’ta Kırgızların saldırısıyla Ordu-Balık yıkıldı ve kağanlık dağıldı. Uygurların bir bölümü güneybatıya göç ederek Turfan bölgesinde, Koço (Gaochang) ve Beşbalık merkezli bir krallık kurdu; bir bölümü ise Kansu’ya yerleşti. Turfan Uygurları, vahalarda tarım, sulama ve ticaretle uğraşan yerleşik bir topluma dönüştü. Bu krallıkta Maniheistler, Budistler ve Nesturî Hristiyanlar yan yana yaşadı; manastırlar, kütüphaneler ve çeviri atölyeleri kuruldu.
Turfan, Uygur edebiyatının altın çağına sahne oldu. Sanskritçe, Toharca ve Çinceden pek çok eser Uygurcaya çevrildi; Budist sutra Altun Yaruk (Altın Işık) bunların en ünlüsüdür. Bezeklik mağaralarındaki renkli freskler, Uygur prens ve prenseslerini dönemin kıyafetleriyle gösterir. 20. yüzyılın başında Alman, Rus, İngiliz ve Japon keşif heyetleri bölgeden binlerce el yazması ve resim parçası götürdü; bunlar bugün Berlin başta olmak üzere birçok müzede korunmaktadır. Dunhuang’da bulunan ve Uygurca yazı için kullanılmış ahşap hareketli harfler, matbaacılık tarihinin dikkat çekici buluntuları arasındadır.
Asya’ya yayılan alfabe
Uygurlar, Soğd alfabesinden geliştirilen ve yukarıdan aşağıya yazılan bir alfabe kullandı. Uygurların dünya tarihine en büyük katkısı bu yazının yayılmasıdır. Cengiz Han 1204’te Naymanları yendiğinde, Nayman hükümdarının mühürdarı olan Uygur kâtip Tatatunga’yı yanına aldı ve Moğolca bu alfabeyle yazılmaya başlandı. Turfan Uygurlarının hükümdarı İdikut, 1209’da Cengiz Han’a gönüllü olarak bağlandı; Uygur kâtipleri, maliyecileri ve öğretmenleri Moğol İmparatorluğu’nun bürokrasisinde önemli görevler üstlendi.
Uygur kökenli Moğol yazısı, 17. yüzyılda Mançuların kendi alfabelerinin de temeli oldu. Böylece Ötüken bozkırlarında kullanılan bir alfabe, Çin’i yöneten son hanedanın, Çing (Qing) hanedanının resmî yazılarından birine dönüştü. Geleneksel Moğol yazısı bugün de Moğolistan’da yeniden yaygınlaştırılmakta ve Çin’in İç Moğolistan bölgesinde kullanılmaktadır.
İslam’a geçiş
Turfan Uygurları uzun süre Budist kaldı; 14. ve 15. yüzyıllarda bölge yavaş yavaş Müslüman oldu. Kaşgar merkezli Karahanlılar daha önce Müslüman olmuştu ve bu bölgedeki Türkler de zamanla “Uygur” adıyla anılan ortak bir kimlikte birleşti. Bugün Uygur Türkleri büyük ölçüde Çin’in Sincan (Doğu Türkistan) bölgesinde ve Orta Asya ülkelerinde yaşamaktadır.
Sık sorulan sorular
Uygurlar ilk yerleşik Türkler mi?
Uygurlar şehir kuran ilk Türk topluluğu değildir; ancak büyük bir başkent kurmaları, Turfan’da tamamen yerleşik bir tarım ve şehir toplumuna dönüşmeleri ve zengin bir yazılı kültür üretmeleriyle Türk tarihinde yerleşik hayatın en parlak erken örneği kabul edilir.
Bugünkü Moğol yazısı Uygurcadan mı geliyor?
Evet. Geleneksel (dikey) Moğol yazısı, 13. yüzyılın başında Uygur alfabesinden uyarlanmıştır. Moğolistan 20. yüzyılda Kiril alfabesine geçmiş, ancak geleneksel yazıyı yeniden yaygınlaştırma çalışmaları sürmektedir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi ve Türk tarih literatüründe “Uygurlar” maddeleri.
- Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T’ang Dynastic Histories (1972).
- Annemarie von Gabain, Das Leben im uigurischen Königreich von Qočo.
- Encyclopaedia Britannica, “Uyghur”, “Mongolian alphabet”.
Merak edilenler
Uygur Kağanlığı nedir? Uygur Kağanlığı, 744’te İkinci Göktürk Kağanlığı’nı yıkarak Moğolistan’daki Ötüken bölgesinde kuruldu.
Uygur Kağanlığı ne zaman kuruldu? Kuruluş: 744, Kutlug Bilge Kül Kağan.
Uygur Kağanlığı’nın başkenti neresiydi? Başkent: Ordu-Balık (Karabalgasun, Orhun Vadisi).
Uygur Kağanlığı ne zaman sona erdi? Sona eriş: 840, Kırgız saldırısı.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir