Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 14. bölümüdür.
Osmanlı ile Avrupa arasındaki ilişki yalnızca savaşlardan ibaret değildi. Elçiler, tüccarlar, esirler, sanatçılar ve gezginler aracılığıyla iki dünya arasında yüzyıllar boyunca yoğun bir alışveriş yaşandı. Avrupa’nın gündelik hayatına bugün tamamen yerleşmiş pek çok alışkanlık, bitki, sanat ve hatta tıbbi uygulama, bu temasın ürünüdür. Avrupa’da 17. ve 18. yüzyıllarda “turquerie” (Türk tarzı) adıyla bir moda bile doğdu.
Kahve: İstanbul’dan Londra’ya
Kahve, Yemen’deki sufilerin uzun gece ibadetlerinde uyanık kalmak için içtiği bir içecekti. 16. yüzyılda Mısır ve Suriye üzerinden İstanbul’a ulaştı. Kaynaklara göre İstanbul’daki ilk kahvehane 1550’lerde Halepli ve Şamlı iki kişi tarafından Tahtakale’de açıldı. Kahvehaneler kısa sürede sohbet, kitap okuma, satranç ve tavla oynama, şiir ve meddah dinleme mekânlarına dönüştü. Kahvenin cezvede pişirilip köpüğüyle küçük fincanlarda sunulduğu Türk kahvesi kültürü ve geleneği, 2013’te UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Listesi’ne alındı.
Kahve 17. yüzyılda Venedik, Oxford, Londra, Paris ve Viyana’ya yayıldı. Londra’nın ilk kahvehanelerinden birini 1650’lerde Osmanlı İzmir’inden gelen Pasqua Rosée açtı. Avrupa’nın kahvehaneleri, gazetelerin okunduğu, ticaretin konuşulduğu ve fikirlerin tartışıldığı mekânlar olarak Aydınlanma Çağı’nın sosyal merkezleri oldu. Viyana’da 1683 kuşatmasından sonra kalan kahve çuvallarıyla ilk kahvehanenin açıldığı hikâyesi ise tarihten çok efsaneye yakındır.
Lale: Bir çiçeğin büyük yolculuğu
Lale, Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen ve Osmanlı sanatında çinilerden kumaşlara, hat levhalarından mezar taşlarına kadar her yerde karşımıza çıkan bir motifti. Arap harfleriyle “lâle” kelimesi “Allah” lafzıyla aynı harflerden oluştuğu için ayrı bir anlam taşıyordu. 1554–1562 yılları arasında İstanbul’da Habsburg elçisi olarak bulunan Ogier Ghiselin de Busbecq, lale soğanlarını Avrupa’ya gönderenlerden biri olarak anılır. Botanikçi Carolus Clusius, 1590’larda Leiden’de laleleri yetiştirerek Hollanda’ya tanıttı.
17. yüzyılın başında lale Hollanda’da bir statü simgesi hâline geldi. 1636–1637’de nadir lale soğanlarının fiyatları olağanüstü yükseldi ve ani bir çöküş yaşandı. Bu “lale çılgınlığı” (tulipmania), tarihteki ilk spekülatif balonlardan biri olarak ekonomi kitaplarına girdi. Bugün Hollanda’nın sembolü olan lale, adını da Osmanlı Türkçesinden alır: Avrupalılar çiçeği, türbana (tülbent) benzetip “tulipan” adını verdi. Osmanlı’da ise 1718–1730 yılları arasındaki döneme “Lale Devri” denir.
Çiçek aşısı: Modern aşının öncüsü
18. yüzyılda çiçek hastalığı Avrupa’da her yıl yüz binlerce insanın ölümüne yol açıyordu. Osmanlı topraklarında ise hastalığa karşı halk arasında uygulanan bir yöntem vardı: Hafif seyreden bir hastanın yarasından alınan iltihap, sağlıklı bir kişinin derisindeki küçük bir çiziğe sürülerek hastalık hafif biçimde geçirtiliyor ve kalıcı bağışıklık kazanılıyordu. Bu yönteme “variolasyon” ya da “aşılama” denir.
İngiliz büyükelçisinin eşi Lady Mary Wortley Montagu, 1717’de İstanbul’dan bir arkadaşına yazdığı mektupta bu uygulamayı ayrıntılarıyla anlattı. Kendisi de çiçek hastalığından kurtulmuş, yüzünde izleri kalmıştı. 1718’de oğlunu İstanbul’da aşılattı; İngiltere’ye döndükten sonra 1721’de kızını da Londra’da aşılatarak yöntemin İngiltere’de yayılmasına öncülük etti. Edward Jenner’in 1796’da inek çiçeğiyle geliştirdiği daha güvenli aşı, bu birikimin üzerine kuruldu ve sonunda çiçek hastalığının 1980’de dünyadan tamamen silinmesini sağladı.
Mehter: Avrupa müziğine giren ritim
Osmanlı mehter takımının güçlü davulları, zilleri ve zurnaları Avrupalıları hem korkuttu hem büyüledi. 18. yüzyılda Avrupa’da “alla turca” denen bir müzik modası doğdu. Haydn’ın 100. Senfonisi (“Askerî”), Mozart’ın piyano sonatındaki ünlü “Rondo alla Turca” bölümü ve Saraydan Kız Kaçırma operası, Beethoven’ın “Türk Marşı” bu modanın en tanınmış örnekleridir. Daha kalıcı olan etki ise çalgılardaydı: Büyük davul, ziller ve üçgen, mehter örneğiyle Avrupa askerî bandolarına, oradan da senfoni orkestralarına girdi. Bugün dünyanın en bilinen zil üreticilerinden Zildjian, 1623’te İstanbul’da kurulmuş bir aile firmasıdır.
Sanat, ev ve dil
- Ebru: Su üzerine boya serpilerek yapılan ebru sanatı, Avrupa’da “Türk kâğıdı” (papier turc) adıyla tanındı ve kitap ciltlerinde yaygın biçimde kullanıldı. Türk ebru sanatı 2014’te UNESCO listesine alındı.
- Halılar: Anadolu halıları, Rönesans ressamlarının tablolarında masa ve zemin örtüsü olarak sık sık görülür; bazı halı tiplerine bugün bu ressamların adları (“Lotto”, “Holbein” halıları) verilir.
- Kelimeler: İngilizce “kiosk” (köşk), “yogurt” (yoğurt), “divan”, “turquoise” (turkuaz, “Türk taşı”) gibi kelimeler Osmanlı ile temasın izlerini taşır.
Sık sorulan sorular
Kruvasan Osmanlı yenilgisini kutlamak için mi icat edildi?
Bu yaygın bir efsanedir. Hilal biçimli kruvasanın 1683 Viyana kuşatmasından sonra Osmanlı bayrağındaki hilali “yemek” için yapıldığı anlatılır; ancak bu hikâyeyi destekleyen çağdaş bir kaynak yoktur. Bugünkü kruvasan 19. yüzyılda Fransa’da gelişmiştir.
Türk kahvesi neden UNESCO listesinde?
UNESCO listesine alınan şey yalnızca içecek değil, onun etrafındaki sosyal gelenektir: misafire kahve ikramı, kahvehane kültürü, kız isteme gibi törenlerdeki yeri ve “bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır” sözüyle özetlenen dostluk anlayışı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Kahve”, “Kahvehane”, “Lâle”, “Mehterhâne”.
- Lady Mary Wortley Montagu, Turkish Embassy Letters (1763).
- Ralph S. Hattox, Coffee and Coffeehouses: The Origins of a Social Beverage in the Medieval Near East (1985).
- Mike Dash, Tulipomania (1999).
- UNESCO, “Turkish coffee culture and tradition” (2013), “Traditional Turkish art of Ebru” (2014).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir