Αυτό το άρθρο είναι το 14ο μέρος της σειράς «Πώς διαμόρφωσαν οι Τούρκοι την παγκόσμια ιστορία;».
Οι σχέσεις μεταξύ των Οθωμανών και της Ευρώπης δεν αφορούσαν μόνο τον πόλεμο. Μέσω απεσταλμένων, εμπόρων, αιχμαλώτων, καλλιτεχνών και ταξιδιωτών, οι δύο κόσμοι αντάλλαξαν πολλά πράγματα κατά τη διάρκεια των αιώνων. Πολλές συνήθειες, φυτά, τέχνες, ακόμη και ιατρικές πρακτικές που είναι πλέον πλήρως ριζωμένες στην ευρωπαϊκή καθημερινή ζωή, είναι προϊόντα αυτής της επαφής. Τον 17ο και 18ο αιώνα, η Ευρώπη είδε ακόμη και τη γέννηση μιας μόδας που ονομάστηκε «τουρκερί» (turquerie).
Καφές: από την Κωνσταντινούπολη στο Λονδίνο
Ο καφές ήταν το ρόφημα των Σούφι στην Υεμένη, οι οποίοι τον χρησιμοποιούσαν για να μένουν ξύπνιοι κατά τη διάρκεια των μακρών νυχτερινών προσευχών. Τον 16ο αιώνα έφτασε στην Κωνσταντινούπολη μέσω Αιγύπτου και Συρίας. Σύμφωνα με τις πηγές, το πρώτο καφενείο στην Κωνσταντινούπολη άνοιξε τη δεκαετία του 1550 στην περιοχή Ταχτακαλέ από δύο άνδρες από το Χαλέπι και τη Δαμασκό. Τα καφενεία έγιναν σύντομα τόποι συζήτησης, ανάγνωσης, σκακιού και τάβλι, ποίησης και αφήγησης ιστοριών. Η κουλτούρα και η παράδοση του τούρκικου καφέ —που παρασκευάζεται σε μικρό μπρίκι και σερβίρεται με το καϊμάκι του σε μικρά φλιτζάνια— εγγράφηκε στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO το 2013.
Τον 17ο αιώνα ο καφές εξαπλώθηκε στη Βενετία, την Οξφόρδη, το Λονδίνο, το Παρίσι και τη Βιέννη. Ένα από τα πρώτα καφενεία του Λονδίνου άνοιξε τη δεκαετία του 1650 από τον Πασκουά Ροζέ, ο οποίος καταγόταν από την οθωμανική Σμύρνη. Τα ευρωπαϊκά καφενεία, όπου διαβάζονταν εφημερίδες, συζητούνταν επιχειρηματικά θέματα και ανταλλάσσονταν ιδέες, έγιναν κοινωνικά κέντρα του Διαφωτισμού. Η ιστορία ότι το πρώτο καφενείο της Βιέννης άνοιξε με σάκους καφέ που έμειναν πίσω μετά την πολιορκία του 1683 είναι πιο κοντά στον θρύλο παρά στην ιστορία.
Η τουλίπα: το μεγάλο ταξίδι ενός λουλουδιού
Η τουλίπα ήρθε στην Ανατολία από την Κεντρική Ασία και εμφανίζεται παντού στην οθωμανική τέχνη, από πλακάκια και υφάσματα μέχρι καλλιγραφικούς πίνακες και επιτύμβιες στήλες. Επειδή η λέξη «lale» (τουλίπα) στην αραβική γραφή χρησιμοποιεί τα ίδια γράμματα με τη λέξη «Αλλάχ», είχε ιδιαίτερη σημασία. Ο Οζιέ Γκισλέν ντε Μπουσμπέκ, πρεσβευτής των Αψβούργων στην Κωνσταντινούπολη μεταξύ 1554 και 1562, μνημονεύεται ως ένας από εκείνους που έστειλαν βολβούς τουλίπας στην Ευρώπη. Τη δεκαετία του 1590, ο βοτανολόγος Κάρολος Κλούσιος καλλιέργησε τουλίπες στο Λέιντεν και τις εισήγαγε στην Ολλανδία.
Στις αρχές του 17ου αιώνα, η τουλίπα έγινε σύμβολο κύρους στην Ολλανδία. Το 1636–1637, οι τιμές των σπάνιων βολβών αυξήθηκαν σε εξωπραγματικά επίπεδα και στη συνέχεια κατέρρευσαν ξαφνικά. Αυτή η «τουλιπομανία» μπήκε στα εγχειρίδια οικονομικών ως μία από τις πρώτες κερδοσκοπικές φούσκες στην ιστορία. Η τουλίπα, που σήμερα αποτελεί σύμβολο της Ολλανδίας, παίρνει επίσης το όνομά της από τα οθωμανικά τουρκικά: οι Ευρωπαίοι παρομοίασαν το λουλούδι με τουρμπάνι (tülbent) και το ονόμασαν «tulipan». Στην οθωμανική ιστορία, τα έτη 1718–1730 είναι γνωστά ως η «Εποχή της Τουλίπας».
Εμβολιασμός κατά της ευλογιάς: πρόδρομος των σύγχρονων εμβολίων
Τον 18ο αιώνα, η ευλογιά σκότωνε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στην Ευρώπη κάθε χρόνο. Στα οθωμανικά εδάφη, ωστόσο, οι απλοί άνθρωποι χρησιμοποιούσαν μια μέθοδο κατά της νόσου: υλικό από την πληγή ενός ασθενούς με ήπια μορφή της νόσου τριβόταν σε μια μικρή γρατζουνιά στο δέρμα ενός υγιούς ατόμου, έτσι ώστε η νόσος να μεταδοθεί σε ήπια μορφή και να αποκτηθεί μόνιμη ανοσία. Αυτή η μέθοδος ονομάζεται «ευλογιασμός» ή «εμβολιασμός» (variolation).
Η Λαίδη Μαίρη Γουόρτλεϊ Μόνταγκιου, σύζυγος του Βρετανού πρεσβευτή, περιέγραψε την πρακτική λεπτομερώς σε μια επιστολή που έγραψε από την Κωνσταντινούπολη σε μια φίλη της το 1717. Η ίδια είχε επιζήσει από ευλογιά, η οποία είχε αφήσει σημάδια στο πρόσωπό της. Το 1718 εμβολίασε τον γιο της στην Κωνσταντινούπολη και, αφού επέστρεψε στην Αγγλία, εμβολίασε την κόρη της στο Λονδίνο το 1721, οδηγώντας στη διάδοση της μεθόδου στη Βρετανία. Το ασφαλέστερο εμβόλιο του Έντουαρντ Τζένερ που χρησιμοποιούσε δαμαλίτιδα, το οποίο αναπτύχθηκε το 1796, βασίστηκε σε αυτή την εμπειρία και οδήγησε τελικά στην πλήρη εξάλειψη της ευλογιάς από τον κόσμο το 1980.
Μουσική των Γενιτσάρων: ένας ρυθμός που εισήλθε στην ευρωπαϊκή μουσική
Τα δυνατά τύμπανα, τα κύμβαλα και οι ζουρνάδες της οθωμανικής μπάντας μεχτέρ (mehter) τρόμαζαν αλλά και γοήτευαν τους Ευρωπαίους. Τον 18ο αιώνα, μια μουσική μόδα που ονομάστηκε «alla turca» εμφανίστηκε στην Ευρώπη. Η Συμφωνία αρ. 100 («Στρατιωτική») του Χάιντν, το περίφημο «Rondo alla Turca» από τη σονάτα για πιάνο του Μότσαρτ και η όπερά του Η Απαγωγή από το Σεράι, καθώς και η «Τουρκική Μαρς» του Μπετόβεν είναι τα πιο γνωστά παραδείγματα. Η πιο διαρκής επιρροή ήταν στα όργανα: το τύμπανο μπάσου, τα κύμβαλα και το τρίγωνο εισήλθαν στις ευρωπαϊκές στρατιωτικές μπάντες σύμφωνα με το μοντέλο μεχτέρ, και από εκεί στη συμφωνική ορχήστρα. Η Zildjian, μία από τις πιο γνωστές εταιρείες κατασκευής κυμβάλων στον κόσμο, είναι μια οικογενειακή επιχείρηση που ιδρύθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1623.
Τέχνη, σπίτι και γλώσσα
- Ebru (μαρμπέρισμα): Η τέχνη του πασπαλίσματος χρωμάτων πάνω στο νερό, γνωστή στην Ευρώπη ως «τουρκικό χαρτί» (papier turc), χρησιμοποιούνταν ευρέως στη βιβλιοδεσία. Η παραδοσιακή τουρκική τέχνη του ebru εγγράφηκε στον κατάλογο της UNESCO το 2014.
- Χαλιά: Τα χαλιά της Ανατολίας εμφανίζονται συχνά ως καλύμματα τραπεζιών και δαπέδων στους πίνακες των καλλιτεχνών της Αναγέννησης· ορισμένοι τύποι χαλιών ονομάζονται σήμερα από αυτούς τους ζωγράφους (χαλιά «Lotto» και «Holbein»).
- Λέξεις: Αγγλικές λέξεις όπως «kiosk» (köşk), «yogurt», «divan» και «turquoise» («τουρκική πέτρα») φέρουν ίχνη επαφής με τους Οθωμανούς.
Συχνές ερωτήσεις
Εφευρέθηκε το κρουασάν για να γιορταστεί μια οθωμανική ήττα;
Αυτός είναι ένας δημοφιλής θρύλος. Λέγεται ότι το κρουασάν σε σχήμα ημισελήνου φτιάχτηκε μετά την πολιορκία της Βιέννης το 1683, ώστε οι άνθρωποι να μπορούν να «φάνε» την ημισέληνο της οθωμανικής σημαίας, αλλά καμία σύγχρονη πηγή δεν υποστηρίζει αυτή την ιστορία. Το σύγχρονο κρουασάν αναπτύχθηκε στη Γαλλία του 19ου αιώνα.
Γιατί ο τούρκικος καφές βρίσκεται στον κατάλογο της UNESCO;
Αυτό που ενέγραψε η UNESCO δεν είναι απλώς το ρόφημα, αλλά η κοινωνική παράδοση γύρω από αυτό: η προσφορά καφέ στους καλεσμένους, η κουλτούρα του καφενείου, η θέση του σε τελετές όπως οι επισκέψεις αρραβώνων, και η ιδέα της φιλίας που συνοψίζεται στην τουρκική παροιμία ότι «ένα φλιτζάνι καφέ θυμάται για σαράντα χρόνια».
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Kahve”, “Kahvehane”, “Lâle”, “Mehterhâne”.
- Lady Mary Wortley Montagu, Turkish Embassy Letters (1763).
- Ralph S. Hattox, Coffee and Coffeehouses: The Origins of a Social Beverage in the Medieval Near East (1985).
- Mike Dash, Tulipomania (1999).
- UNESCO, “Turkish coffee culture and tradition” (2013), “Traditional Turkish art of Ebru” (2014).
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *