Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 13. bölümüdür.
Kanunî Sultan Süleyman’ın saltanatı, Osmanlı Devleti’nin siyasi, askerî ve kültürel gücünün doruğa ulaştığı dönem olarak kabul edilir. Onun zamanında Osmanlı toprakları Macaristan’dan Basra Körfezi’ne, Cezayir’den Kafkasya’ya uzanıyordu. Avrupa onu ihtişamı nedeniyle “Muhteşem” diye andı; Osmanlı halkı ise adaleti ve yasaları nedeniyle “Kanunî” lakabını verdi.
Tahta çıkış ve ilk zaferler
Süleyman, 1494’te Trabzon’da doğdu; babası Yavuz Sultan Selim o sırada bu şehrin sancakbeyiydi. Genç yaşta Kefe ve Manisa’da sancakbeyliği yaparak devlet tecrübesi kazandı. 1520’de babasının ölümüyle tahta çıktı. İlk büyük seferinde, Avrupa’nın kapısı sayılan Belgrad’ı 1521’de aldı. 1522’de ise Saint Jean şövalyelerinin elindeki Rodos’u uzun bir kuşatmadan sonra teslim aldı; şövalyelerin onurlu biçimde adadan ayrılmalarına izin verdi.
Mohaç ve Viyana
29 Ağustos 1526’da Mohaç Ovası’nda Macar ordusu iki saatten kısa süren bir meydan savaşında yenildi; Macar kralı II. Lajos savaştan kaçarken boğuldu. Bu zafer, Orta Avrupa’nın siyasi dengesini değiştirdi ve Osmanlı’yı Habsburglarla doğrudan karşı karşıya getirdi. 1529’da Osmanlı ordusu Viyana’yı kuşattı, ancak mevsimin ilerlemesi ve ağır top taşımanın zorluğu nedeniyle kuşatma kaldırıldı. Viyana kuşatması, Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki en ileri noktası olarak tarihe geçti.
Fransa ile ittifak
1525’te Pavia’da Habsburg İmparatoru V. Karl’a yenilip esir düşen Fransa Kralı I. François, Kanunî’den yardım istedi. Bu, bir Hristiyan krallığı ile Müslüman bir imparatorluk arasında Avrupa siyasetini değiştiren bir ittifakın başlangıcıydı. 1536’da Fransız tüccarlara geniş ticaret ayrıcalıkları tanındı. 1543’te Barbaros Hayreddin Paşa’nın donanması Fransızlarla birlikte Nice’i kuşattı ve kışı Fransa’nın Toulon limanında geçirdi. Bu ittifak, Avrupa’da “güç dengesi” anlayışının ilk örneklerinden biri sayılır.
Doğu ve denizler
Kanunî, Safevîlere karşı üç büyük sefer düzenledi; 1534’te Bağdat ve Irak Osmanlı topraklarına katıldı. 1555’teki Amasya Antlaşması iki devlet arasında ilk resmî barışı sağladı. Akdeniz’de Barbaros Hayreddin Paşa’nın 1538 Preveze zaferiyle Osmanlı donanması üstünlük kurdu. Hint Okyanusu’nda Portekizlilere karşı seferler yapıldı; Piri Reis ve Seydi Ali Reis gibi denizciler, haritaları ve seyahat eserleriyle bu dönemin denizcilik birikimini kayda geçirdi.
“Kanunî”: Hukuk ve devlet düzeni
Süleyman’ın adı, devletin farklı bölgelerindeki örf ve uygulamaları düzenleyen kanunnâmelerle özdeşleşti. Toprak düzeni, vergiler, ceza hükümleri ve devlet teşkilatı bu dönemde yazılı kurallara bağlandı. Bu çalışmada en önemli isim, otuz yıl şeyhülislamlık yapan Ebussuûd Efendi’ydi. Ebussuûd, padişah kanunlarının İslam hukukuyla uyumunu sağlamaya çalıştı ve verdiği binlerce fetvayla Osmanlı hukukunu şekillendirdi. Kanunî döneminde Osmanlı, hukukun herkese uygulanmasını önemseyen bir “adalet devleti” imajını güçlendirdi.
Sanat ve mimari
Kanunî dönemi, Osmanlı kültürünün de klasik çağıdır. Mimar Sinan bu dönemde Şehzade Camii’ni ve Süleymaniye Külliyesi’ni inşa etti. Saray nakkaşhanesinde kitap sanatları gelişti; hattat Ahmed Karahisârî, şair Bâkî ve tarihçi Celalzâde Mustafa gibi isimler bu dönemde yetişti. Padişahın kendisi de “Muhibbî” mahlasıyla bir divan dolusu şiir yazdı. En çok bilinen beyti, devlet ile sağlığı karşılaştırır:
Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi
Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibiBugünkü Türkçeyle: “İnsanlar arasında devlet (iktidar, talih) kadar itibar gören bir şey yoktur; ama dünyada bir nefeslik sağlık kadar değerli bir devlet de yoktur.”
Gölgede kalanlar
Kanunî’nin saltanatı aile içi trajedilerden de yoksun değildi. Uzun yıllar sadrazamlık yapan yakın dostu Pargalı İbrahim Paşa 1536’da idam edildi. 1553’te İran seferi sırasında, halk ve ordu arasında çok sevilen oğlu Şehzade Mustafa, babasının emriyle öldürüldü; bu olay dönemin şairlerinin yazdığı mersiyelerle derin bir yas olarak hafızalara kazındı. Eşi Hürrem Sultan’ın sarayda giderek artan etkisi, hem dönemin hem de sonraki tarihçilerin tartışma konusu oldu. Bu olaylar, büyük bir imparatorluğun zirvesinde bile taht meselesinin ne kadar ağır sonuçlar doğurabildiğini gösterir.
Zigetvar’da son
Yetmiş iki yaşındaki Süleyman, 1566’da Macaristan’a son seferine çıktı ve Zigetvar Kalesi kuşatması sırasında çadırında vefat etti. Kalenin düşmesinden kısa süre önce gerçekleşen ölümü, ordunun moralini korumak için bir süre gizlendi. Naaşı İstanbul’a getirilerek Süleymaniye Camii’nin bahçesindeki türbesine defnedildi. Macaristan’daki Szigetvár’da bugün Türk-Macar Dostluk Parkı ve padişahın hatırasını yaşatan anıtlar bulunmaktadır.
Sık sorulan sorular
Kanunî neden “Muhteşem” diye anılıyor?
Avrupalı elçiler ve gezginler, Kanunî’nin sarayının ihtişamını, ordusunun büyüklüğünü ve devletinin zenginliğini hayranlıkla anlattı. Bu nedenle Batı dillerinde “Magnificent” (Muhteşem) lakabıyla tanındı.
Osmanlı’nın en geniş sınırlarına Kanunî döneminde mi ulaşıldı?
Kanunî döneminde Osmanlı çok büyük bir alana yayıldı; ancak en geniş sınırlara, Girit ve Podolya’nın da alındığı 17. yüzyılın son çeyreğinde ulaşıldığı kabul edilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Süleyman I”, “Ebüssuûd Efendi”, “Mohaç Meydan Savaşı”.
- Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300–1600).
- Feridun M. Emecen, Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı (2022).
- André Clot, Suleiman the Magnificent (1992).
Merak edilenler
Kanuni Sultan Süleyman kimdir? Kanuni Sultan Süleyman, 1520–1566 yılları arasında 46 yıl hüküm sürerek Osmanlı tarihinin en uzun saltanatına sahip padişah oldu.
Kanuni Sultan Süleyman ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1494 (bazı kaynaklara göre 1495), Trabzon.
Kanuni Sultan Süleyman ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1520 – 1566.
Kanuni Sultan Süleyman ne zaman öldü? Ölüm: 6/7 Eylül 1566, Zigetvar kuşatması.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir