Abdülhamid, Sultan Abdülmecid’in oğludur. 1876’da amcası Abdülaziz’in ve ağabeyi V. Murad’ın tahttan indirilmesinden sonra, anayasa ilan etme sözüyle padişah oldu.
Birinci Meşrutiyet
23 Aralık 1876’da ilk Osmanlı anayasası Kanun-ı Esâsî ilan edildi ve 1877’de Meclis-i Mebusan toplandı. Ancak 1877–1878 Osmanlı–Rus Savaşı (93 Harbi) büyük kayıplarla sonuçlandı; Berlin Antlaşması’yla Balkanlarda geniş topraklar kaybedildi. Abdülhamid Şubat 1878’de meclisi süresiz kapattı.
Yönetimi
Abdülhamid otuz yıl boyunca yönetimi Yıldız Sarayı’nda topladı. Bu dönemde çok sayıda ilk ve ortaokul, Mülkiye ve Darülfünun gibi yüksekokullar açıldı; telgraf ve demiryolu ağı genişletildi. Mekke ve Medine’yi Şam’a bağlayan Hicaz Demiryolu büyük ölçüde Müslümanların bağışlarıyla yapıldı. Dış borçları yönetmek için 1881’de Düyun-u Umumiye kuruldu. Basına sansür ve yaygın jurnal (ihbar) sistemi ise eleştirilere konu oldu.
Dış politika
Büyük devletleri birbirine karşı dengelemeye çalışan bir politika izledi; İslam dünyasında halifelik makamını öne çıkardı. Tunus (1881) ve Mısır (1882) fiilen kaybedildi. 1897 Osmanlı–Yunan Savaşı Osmanlı zaferiyle sonuçlandı.
Saltanatın sonu
Temmuz 1908’de İttihat ve Terakki’nin öncülüğündeki hareketle anayasa yeniden yürürlüğe kondu (II. Meşrutiyet). 1909’daki 31 Mart Vakası’nın ardından tahttan indirilerek Selanik’e gönderildi. 1912’de İstanbul’a getirildi ve 1918’de Beylerbeyi Sarayı’nda öldü.
Eğitim, haberleşme ve ulaşımda modernleşme
II. Abdülhamid dönemi, Osmanlı’da devlet eliyle yürütülen modernleşmenin en yoğun yaşandığı yıllardan biridir. Rüşdiye ve idadi adı verilen orta dereceli okulların sayısı taşra kentlerine kadar yayıldı; 1900’de İstanbul’da Darülfünun-ı Şahane adıyla bir üniversite açıldı. Hukuk, tıp, mülkiye, harbiye ve mühendislik gibi alanlardaki yüksekokullar devlet memuru ve subay yetiştirmeye devam etti.
Telgraf hatları imparatorluğun uzak köşelerine ulaştı ve merkezin taşrayla iletişimini hızlandırdı. Demiryolunda ise Anadolu ve Bağdat hatları, büyük ölçüde Alman sermayesinin katılımıyla yapıldı; bu hatlar hem ekonomik hem siyasi nedenlerle dönemin diplomasisinde önemli bir yer tuttu. Bütün bunlar, aynı dönemde uygulanan sıkı denetimle birlikte düşünüldüğünde, modernleşmenin merkezî ve kontrollü bir yönetim anlayışıyla yürütüldüğünü gösterir.
Mali kriz ve Düyun-ı Umumiye İdaresi
Osmanlı Devleti 1875’te dış borçlarını ödeyemeyeceğini ilan etti. Abdülhamid’in tahta çıktığı 1876’da kriz sürüyordu ve 1877–1878 savaşının masrafları durumu daha da ağırlaştırdı. Alacaklı devletlerle yapılan uzun pazarlıkların ardından Aralık 1881’de Muharrem Kararnamesi yayımlandı ve bu kararname ile Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu.
Bu idare, tuz, tütün, damga resmi, ipek ve balık avı gibi belirli gelir kalemlerini doğrudan alacaklıların yararına toplamaya başladı. Böylece devlet gelirlerinin önemli bir bölümü yabancı denetime girmiş oldu. Öte yandan tarihçiler, bu idarenin düzenli bir tahsilat sistemi kurarak Osmanlı’nın yeniden borç bulabilmesini kolaylaştırdığını da vurgular. Yani Düyun-ı Umumiye hem egemenlik tartışmalarının hem de mali istikrar çabasının simgesi olarak değerlendirilir.
Hamidiye Alayları ve 1894–1896 olayları
Abdülhamid döneminin en tartışmalı başlıklarından biri Doğu Anadolu’daki olaylardır. 1891’de aşiret mensuplarından oluşan Hamidiye Hafif Süvari Alayları kuruldu; bu alaylar hem sınırın korunması hem de bölgedeki aşiretlerin devlete bağlanması amacını taşıyordu. Ancak uygulamada yerel dengeleri bozduğu ve bazı bölgelerde şiddeti artırdığı için eleştirildi.
1894–1896 yıllarında Doğu Anadolu’da ve İstanbul’da Ermenilere yönelik ağır şiddet olayları yaşandı; 1896’da Osmanlı Bankası’nın silahlı Ermeni militanlarca basılması da bu dönemin olaylarındandır. Can kaybı konusundaki tahminler, kullanılan kaynağa göre on binlerden yüz binin üzerine kadar değişmektedir. Tarihçiler olayların sorumluluğu ve kapsamı konusunda farklı yorumlar yapar; bu başlığın sağlıklı biçimde anlaşılması için hem Osmanlı arşivlerinin hem de dönemin yabancı konsolosluk raporlarının birlikte okunması gerekir.
Tahttan indirilişi ve sonrası
Temmuz 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra Abdülhamid anayasayı yeniden yürürlüğe koymak zorunda kaldı. 13 Nisan 1909’da İstanbul’da çıkan 31 Mart Vakası’nın ardından Selanik’ten gelen Hareket Ordusu başkenti denetim altına aldı. 27 Nisan 1909’da Meclis’in aldığı karar ve şeyhülislamın fetvasıyla Abdülhamid tahttan indirildi; yerine kardeşi V. Mehmed Reşad geçti.
Abdülhamid önce Selanik’teki Alatini Köşkü’nde tutuldu. 1912’de Balkan Savaşı sırasında Selanik’in Yunan ordusunun eline geçmesi tehlikesi belirince İstanbul’a getirilerek Beylerbeyi Sarayı’na yerleştirildi ve 10 Şubat 1918’de orada öldü. Tarih yazımında kimileri onu baskıcı bir yönetici, kimileri ise zor koşullarda devleti ayakta tutmaya çalışan bir modernleştirici olarak görür; çoğu çağdaş çalışma, her iki yönü birlikte değerlendirmeyi önerir.
Hicaz Demiryolu ve İslam dünyasıyla ilişkiler
Hicaz Demiryolu, Şam’dan Medine’ye uzanan hat olarak 1900’de başladı ve 1908’de Medine’ye ulaştı. Projenin amacı, hacıların yolculuğunu kısaltmak ve Hicaz üzerindeki Osmanlı denetimini güçlendirmekti. Yapımında Müslümanların bağışları ve özel olarak çıkarılan pullar da kullanıldı; hattın mühendisliğinde Alman ve Osmanlı uzmanlar birlikte çalıştı.
Abdülhamid, halifelik makamının dinî ve siyasi ağırlığını Osmanlı dışındaki Müslüman topluluklara karşı da öne çıkardı. Hindistan, Orta Asya ve Güneydoğu Asya’ya elçiler ve din adamları gönderildi. Bu politika, bir yandan Avrupa’nın sömürgeci güçlerine karşı bir denge unsuru yaratmayı, öte yandan imparatorluk içindeki Müslüman nüfusun bağlılığını artırmayı hedefliyordu.
Sansür, istihbarat ve Yıldız Sarayı’nın işleyişi
Abdülhamid yönetimi, basın üzerinde sıkı denetim uyguladı. Gazete ve kitaplar yayımlanmadan önce incelendi, bazı kelimeler ve konular yasaklandı. Yıldız Sarayı’nda toplanan yazışmalar, telgraflar ve jurnaller padişaha doğrudan ulaştı; gizli polis ve muhbir ağı toplumsal güveni zedeledi.
Bu dönemin muhalifleri, özellikle Jön Türkler, Paris ve Cenevre gibi şehirlerde yayın faaliyeti yürüttü. Saray ise yurt dışındaki muhaliflere karşı elçilikler ve ajanlar aracılığıyla önlem aldı. Tarihçiler, sansürün iletişim ve kamusal tartışma üzerinde kalıcı bir baskı yarattığını, ama aynı yıllarda gazete ve okur sayısının artmaya devam ettiğini de belirtir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Abdülhamid II” maddesi.
- François Georgeon, Sultan Abdülhamid.
- Encyclopaedia Britannica, “Abdülhamid II” maddesi.
- Erik J. Zürcher – Turkey: A Modern History
- Encyclopaedia Britannica – Abdülhamid II
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Abdülhamid II” maddesi
- Erik J. Zürcher – Turkey: A Modern History
- Encyclopaedia Britannica – Hejaz Railway
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Hicaz Demiryolu” maddesi
Merak edilenler
II. Abdülhamid kimdir? II. Abdülhamid, 1876–1909 yılları arasında hüküm süren Osmanlı padişahıdır.
II. Abdülhamid ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 21 Eylül 1842, İstanbul.
II. Abdülhamid ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1876 – 1909.
II. Abdülhamid ne zaman öldü? Ölüm: 10 Şubat 1918, İstanbul.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir