Mahmud, I. Abdülhamid’in oğludur. 1807’de reformcu amcasının oğlu III. Selim’in yeniçeriler ve Kabakçı Mustafa isyanıyla tahttan indirilmesinden sonra, Alemdar Mustafa Paşa’nın desteğiyle 1808’de tahta çıktı. Aynı yıl ayanlarla imzalanan Sened-i İttifak, padişah ile taşra güçleri arasındaki ilişkileri düzenlemeye çalışan bir belgedir.
Yeniçeri ocağının kaldırılması
Uzun süre güç toplayan II. Mahmud, 1826’da yeni bir asker birliği kurma kararına karşı ayaklanan yeniçerileri bastırdı ve yeniçeri ocağını kaldırdı. Osmanlı tarihinde Vaka-i Hayriye (hayırlı olay) olarak anılan bu olaydan sonra “Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye” adlı yeni ordu kuruldu.
Reformlar
Divan yerine nezaretler (bakanlıklar) kuruldu; ilk resmî gazete Takvîm-i Vekâyi (1831) yayımlandı; 1831’de nüfus sayımı yapıldı. Devlet görevlileri için fes ve Batı tarzı kıyafet zorunlu hale geldi. Avrupa başkentlerinde daimi elçilikler açıldı, Mekteb-i Tıbbiye ve Harbiye gibi okullar kuruldu; posta teşkilatı oluşturuldu.
Dış sorunlar
1821’de başlayan Yunan isyanı, Avrupa devletlerinin müdahalesi ve 1827 Navarin baskınıyla sonuçlandı; Yunanistan 1830’da bağımsız oldu. 1828–1829 Rus savaşı Edirne Antlaşması ile bitti. Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın isyanı sırasında Rusya ile Hünkâr İskelesi Antlaşması (1833) imzalandı.
Ölümü
II. Mahmud 1839’da İstanbul’da öldü ve Divanyolu’ndaki türbesine defnedildi. Ölümünden birkaç ay sonra oğlu Abdülmecid döneminde ilan edilen Tanzimat Fermanı, onun başlattığı reformların devamı niteliğindedir.
Merkezî otoritenin kurulması: ayanlar ve Sened-i İttifak
II. Mahmud’un tahta çıktığı dönemde taşrada ayan denilen yerel güçler fiilen bağımsız hareket ediyor, merkez ise yeniçeri ayaklanmalarıyla sarsılıyordu. 1808 tarihli Sened-i İttifak, padişah ile ayanlar arasında bir uzlaşma metni olarak hazırlandı. Ayanlar padişahın otoritesini tanıyacak, padişah da ayanların taşra haklarına belirli sınırlar içinde saygı gösterecekti.
Belge uzun ömürlü olmadı; Alemdar Mustafa Paşa’nın yeniçerilerce öldürüldüğü ayaklanma, yeni düzenin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Mahmud bunun üzerine daha sabırlı bir yol seçti: ayanları tek tek ya da diplomasi yoluyla zayıflattı ve merkeze bağladı. Ocağın kaldırılması bu uzun hazırlığın en görünür sonucudur.
Mısır sorunu ve Kavalalı Mehmed Ali Paşa
II. Mahmud’un en ağır siyasi sorunlarından biri, Mısır valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa ile yaşanan çatışmaydı. Mehmed Ali, Yunan isyanında Osmanlı’ya donanma ve asker göndermiş, karşılığında beklediği görevleri alamamıştı. 1831’de oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu Suriye’ye girdi ve Anadolu içlerine ilerledi; 1832’de Konya’da Osmanlı ordusu yenildi.
Padişah, Avrupa’dan yardım alamayınca Rusya’ya yönelmek zorunda kaldı. 1833’te Rus askerleri İstanbul yakınlarına çıktı ve Hünkâr İskelesi Antlaşması imzalandı. Bu durum Avrupa devletlerini, özellikle İngiltere’yi rahatsız etti ve Osmanlı’nın kaderinin büyük güçlerin rekabetiyle iç içe geçtiğini gösterdi.
Eğitim, sağlık ve devlet teşkilatı
Reformların bir kısmı eğitim ve sağlık alanındaydı. 1827’de Tıphane-i Âmire bünyesinde Mekteb-i Tıbbiye açıldı; ilerleyen yıllarda Harbiye ve Mühendishane gibi okullara yeni bölümler eklendi. Genç subay ve memurlar öğrenim için Avrupa’ya gönderildi. 1838’de karantina teşkilatı kuruldu; bulaşıcı hastalıkların yayılmasına karşı sınır ve limanlarda sağlık denetimi başladı.
İdari düzende de değişiklikler yapıldı. Sadrazamın yetkileri sınırlanıp nezaretler oluşturuldu; 1838’de kurulan Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye, hukuki düzenlemelerin hazırlandığı bir merkez hâline geldi. Mahmud, devlet görevlilerinin atamasında liyakat ve düzenli maaş fikrini öne çıkardı. Bu uygulamalar, Tanzimat’ın hukuki ve idari çerçevesinin hazırlıklarındandır.
Son yılları, Nizip ve miras
Mahmud’un son yıllarında Mısır sorunu yeniden alevlendi. 1838’de İngiltere ile Balta Limanı Ticaret Antlaşması imzalandı; bu antlaşma Osmanlı’da ticareti serbestleştirirken yerli üretim üzerindeki yükü artıran bir yapı da getirdi. 24 Haziran 1839’da Osmanlı ordusu, Nizip’te İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusuna yenildi. Padişah 1 Temmuz 1839’da öldü ve bu yenilgiyi göremedi.
Yerine geçen oğlu Abdülmecid döneminde, Mustafa Reşid Paşa’nın hazırladığı Gülhane Hatt-ı Hümayunu aynı yıl ilan edildi ve Tanzimat dönemi başladı. II. Mahmud’un mirası tartışmalıdır: Kimi tarihçiler onu modern devletin kurucusu, kimileri ise Osmanlı’nın dış borca ve Avrupa müdahalesine açıldığı dönemin başlatıcısı olarak değerlendirir.
Kıyafet, gündelik hayat ve toplumsal tepkiler
II. Mahmud’un kıyafet reformu, sembolik önemi nedeniyle en çok tartışılan uygulamalarından biri oldu. Sarık ve kavuk yerine fes ile Batı tarzı ceket ve pantolon, devlet görevlilerine ve askerlere zorunlu kılındı. Bu düzenleme, tebaa arasındaki ayrımları belirginleştiren eski kıyafet kurallarını sona erdirme amacı da taşıyordu.
Toplumda bu değişikliğe tepkiler farklı oldu. Din âlimlerinin ve esnafın bir kısmı değişikliği geleneğe aykırı buldu; Mahmud ise portrelerini resmî dairelere astırarak yeni bir hükümdar imajı da oluşturdu. Gündelik yaşamdaki bu görünür değişiklik, reformların devlet ile toplum arasında yarattığı gerilimi simgeler.
Basın, haberleşme ve maliye
1831’de yayımlanan Takvîm-i Vekâyi, Osmanlı’nın ilk resmî gazetesiydi ve devlet kararlarını kamuoyuna duyurmayı hedefliyordu. Posta teşkilatı kuruldu; haberleşme ağı İstanbul’dan taşraya yayıldı. Bu gelişmeler, devlet bürokrasisinin merkezden denetim kapasitesini artırdı.
Maliye alanında ise para değerinin düşmesi ve savaş harcamaları sürekli bir sorun oldu. Sikkelerdeki gümüş oranının azaltılması, enflasyonu körükledi ve halkın tepkisini çekti. Mahmud’un yeni ordu ve idare için gereken gelirleri sağlama çabası, Osmanlı maliyesinin yapısal sorunlarını da görünür hâle getirdi.
Yeni ordu ve askerî eğitim
Yeniçeri ocağının kaldırılmasından sonra kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye, Avrupa usulünde eğitilen düzenli bir ordu olarak tasarlandı. Mısır’da Mehmed Ali Paşa’nın ordusunu eğiten Fransız ve Prusyalı subaylar örnek alındı; 1830’lardan itibaren Prusyalı subay Helmuth von Moltke de Osmanlı ordusuna danışmanlık yaptı.
Asker temini için kura benzeri bir sistem denendi, ancak düzenli askerlik uygulaması yıllar içinde ve zorlukla yerleşti. Yeni ordunun gücü, Mısır ordusuna karşı yaşanan yenilgilerle sınandı ve reformun maliyeti ile gecikmeleri açıkça görüldü.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mahmud II” maddesi.
- Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu.
- Encyclopaedia Britannica, “Mahmud II” maddesi.
- Stanford J. Shaw & Ezel Kural Shaw – History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, cilt 2
- Erik J. Zürcher – Turkey: A Modern History
- TDV İslâm Ansiklopedisi – “Mahmud II” maddesi
- Stanford J. Shaw & Ezel Kural Shaw – History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, cilt 2
- Erik J. Zürcher – Turkey: A Modern History
- TDV İslâm Ansiklopedisi – “Mahmud II” maddesi
Merak edilenler
II. Mahmud kimdir? II. Mahmud, 1808–1839 yılları arasında hüküm süren Osmanlı padişahıdır. 1826’da yeniçeri ocağını kaldırarak yerine modern bir ordu kurdu; nezaretler, Batı tarzı kıyafet, ilk resmî gazete ve nüfus sayımı gibi reformlarla devleti yeniden düzenlemeye çalıştı.
II. Mahmud ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 20 Temmuz 1785, İstanbul.
II. Mahmud ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1808 – 1839.
II. Mahmud ne zaman öldü? Ölüm: 1 Temmuz 1839, İstanbul.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir