İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

VI. Mehmed Vahdeddin: Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Padişahı

VI. Mehmed Vahdeddin, 1918–1922 yılları arasında hüküm süren otuz altıncı ve son Osmanlı padişahıdır. Saltanatı Birinci Dünya Savaşı’nın yenilgiyle bitmesine, Mondros Ateşkesi’ne ve İstanbul’un işgaline denk geldi. TBMM’nin 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırmasından sonra İstanbul’dan ayrıldı ve 1926’da San Remo’da öldü.

VI. Mehmed Vahdeddin: Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Padişahı
Fotoğraf: Sebah & Joaillier, that is: Jean Pascal Sébah (1872-1947) Polycarpe Joaillier (1848-1904… / Wikimedia Commons (Public domain)

Vahdeddin, Sultan Abdülmecid’in en küçük oğludur. Ağabeyi V. Mehmed Reşad’ın Temmuz 1918’deki ölümüyle 57 yaşında tahta çıktı.

Mondros ve işgal

Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı’nın da içinde bulunduğu ittifak yenilince, 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkesi imzalandı. Ardından İstanbul ve Anadolu’nun birçok bölgesi İtilaf devletlerince işgal edildi. Vahdeddin, Aralık 1918’de Meclis-i Mebusan’ı feshetti.

Millî Mücadele dönemi

Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a gönderildi ve Anadolu’da başlayan millî direnişin önderi oldu. Bu görevlendirmenin amacı ve padişahın tutumu tarihçiler arasında farklı yorumlanır. İstanbul hükümeti ile Ankara’da açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi (23 Nisan 1920) arasındaki ilişkiler zamanla düşmanca bir hal aldı. Ağustos 1920’de İstanbul hükümeti delegelerinin imzaladığı Sevr Antlaşması hiçbir zaman yürürlüğe girmedi.

Saltanatın kaldırılması

Kurtuluş Savaşı’nın kazanılmasından sonra TBMM, 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı. Vahdeddin 17 Kasım 1922’de bir İngiliz savaş gemisiyle İstanbul’dan ayrıldı. Böylece 600 yılı aşkın Osmanlı saltanatı sona erdi; 29 Ekim 1923’te Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.

Ölümü

Vahdeddin bir süre Malta ve Hicaz’da kaldıktan sonra İtalya’nın San Remo şehrine yerleşti ve 1926’da orada öldü. Şam’daki Sultan Selim (Süleymaniye) Külliyesi’nin hazîresine defnedildi.

İstanbul hükümetleri ve Ankara’yla ayrışma

Vahdeddin’in saltanatı boyunca İstanbul’daki hükümetlerin yönetimi sık sık değişti. Damat Ferit Paşa 1919’da ve 1920’de sadrazamlık yaptı; hükümeti, Anadolu’daki millî harekete karşı İtilaf devletleriyle uzlaşmayı savundu. 16 Mart 1920’de İstanbul resmen işgal edildi ve Meclis-i Mebusan 11 Nisan’da padişah tarafından feshedildi.

Bu dönemde İstanbul’dan çıkan fetvalar ve Kuvâ-yı İnzibâtiyye adlı birlikler Anadolu’daki direnişe karşı kullanıldı. Mayıs 1920’de İstanbul’daki Divan-ı Harp, Mustafa Kemal ve arkadaşlarını gıyaben ölüme mahkûm etti. Buna karşılık Ankara’daki müftü ve din adamları, padişahın esir olduğunu ve fetvanın geçersiz sayılması gerektiğini bildirdi. Böylece iki merkez arasındaki gerilim yalnız siyasi değil, hukuki ve dinî bir mesele de hâline geldi.

Sevr’den Lozan davetine

10 Ağustos 1920’de imzalanan Sevr Antlaşması, Osmanlı topraklarını büyük ölçüde paylaştırıyordu; ancak antlaşma Ankara’daki Meclis tarafından tanınmadı ve yürürlüğe girmedi. Kurtuluş Savaşı’nın askerî sonuçları netleştikçe İtilaf devletleri yeni bir barış görüşmesi yapma gereğini kabul etti.

1922 Ekim’inde Mudanya Ateşkesi’nin ardından barış konferansı için Lozan’a hem İstanbul hem de Ankara hükümetinin çağrılması gündeme geldi. Bu durum, Ankara’yı ülkeyi tek temsil eden merci olarak göstermek isteyen Meclis’in saltanatı ayrı bir konu olarak ele almasına yol açtı. 1 Kasım 1922’de TBMM, saltanatın kaldırılmasına ve hilafetin hanedan içinde Meclis tarafından seçilecek bir kişide kalmasına karar verdi. Bu karar, Vahdeddin’in padişahlığını sona erdirdi.

Ayrılış ve sürgün yılları

Vahdeddin, 17 Kasım 1922’de İngiliz savaş gemisi HMS Malaya ile İstanbul’dan ayrıldı ve Malta’ya gitti. Bir gün sonra, 18 Kasım’da TBMM, Abdülmecid’i halife seçti. Vahdeddin bir süre Malta’da kaldı, ardından Hicaz Kralı Hüseyin’in daveti üzerine Mekke ve Medine’yi ziyaret etti; sonra İtalya’ya yerleşti.

1924’te hilafetin kaldırılmasıyla Osmanlı hanedanı Türkiye’den sürüldü. Vahdeddin ise sürgün yıllarını kısıtlı bir bütçeyle San Remo’da geçirdi. 16 Mayıs 1926’da orada öldü; cenazesi borçları nedeniyle bir süre beklemek zorunda kaldı. Sonunda Şam’da Süleymaniye Külliyesi haziresine defnedildi. Bu ayrıntılar, imparatorluğun son padişahının hayatının son dönemini maddi güçlükler ve siyasi yalnızlık içinde geçirdiğini gösterir.

Tarih yazımında değerlendirme

Vahdeddin, Türkiye’de uzun süre “vatan haini” olarak anıldı; ders kitapları ve resmî anlatılar onu Millî Mücadele’nin karşısında konumlandırdı. Son yıllarda yapılan akademik çalışmalar ise dönemin koşullarını, padişahın sınırlı hareket alanını ve işgal altındaki bir başkentte yönetimin zorluğunu daha ayrıntılı ele alıyor. Ancak bu çalışmalar da Damat Ferit hükümetlerinin politikalarını ve 1920 tarihli fetvaları eleştirel biçimde incelemeyi sürdürüyor.

Bir tarihçinin değerlendirmesi gerekçeli ve kaynaklı olmalıdır: Atatürk’ün Nutuk’u, dönemin hatıratları, İngiliz Dışişleri belgeleri ve Osmanlı arşivleri farklı bakış açıları sunar. Okur için en sağlıklı yol, tek bir kaynağın sonucunu kesin sayma yerine, bu belgeleri birbiriyle karşılaştırmaktır. Vahdeddin örneği, bir devletin son yıllarında alınan kararların, o günün kısıtları içinde ve sonrasında kazanan tarafın anlatısıyla birlikte okunması gerektiğini gösterir.

Padişahlık öncesi yıllar ve kişilik

Vahdeddin, uzun yıllar tahta çıkma ihtimalinden uzak bir şehzade olarak yaşadı. Ağabeyi II. Abdülhamid ve V. Mehmed Reşad’ın saltanatları boyunca sarayda ve Çengelköy’deki köşkünde sakin bir hayat sürdü. Kaynaklar, onu dindar, temkinli ve siyasetten uzak duran biri olarak tanımlar.

1918’de tahta çıktığında 57 yaşındaydı. Bu yaşta ve savaşın sonuna yaklaşılan bir dönemde yönetime gelmesi, devletin en ağır sınavlarından birine hazırlıksız yakalanması anlamına geliyordu. Tarihçiler bu durumun, onun sonraki kararlarını anlamak için göz önünde bulundurulması gereken bir arka plan olduğunu belirtir.

İtilaf devletlerinin işgali ve İstanbul’daki gündelik hayat

1918’den sonra İstanbul, İngiliz, Fransız ve İtalyan kuvvetlerinin denetiminde bir şehre dönüştü. Başkentte yabancı askerî komiserlikler, işgal makamları ve Osmanlı hükümeti yan yana işledi. Şehre savaş sırasında ve sonrasında gelen mülteciler, gıda kıtlığı ve konut sorunları gündelik hayatı zorlaştırdı.

Bu ortamda padişahın hareket alanı dar kaldı. Sarayın ve hükümetin kararları, çoğu zaman İtilaf devletlerinin yüksek komiserliklerinin onayına bağlıydı. Dönemin basını ve anıları, kentte hem direniş yanlısı hem de İtilaf devletleriyle uzlaşmayı savunan çevrelerin bulunduğunu gösterir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed VI” maddesi.
  2. Türk Tarih Kurumu, Türk İstiklal Harbi yayınları.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Mehmed VI” maddesi.
  4. Erik J. Zürcher – Turkey: A Modern History
  5. Encyclopaedia Britannica – Mehmed VI
  6. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Mehmed VI” maddesi
  7. Erik J. Zürcher – Turkey: A Modern History
  8. Encyclopaedia Britannica – Mehmed VI
  9. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Mehmed VI” maddesi

Merak edilenler

VI. Mehmed Vahdeddin kimdir? VI. Mehmed Vahdeddin, 1918–1922 yılları arasında hüküm süren otuz altıncı ve son Osmanlı padişahıdır.

VI. Mehmed Vahdeddin ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 14 Ocak 1861, İstanbul.

VI. Mehmed Vahdeddin ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 4 Temmuz 1918 – 1 Kasım 1922.

VI. Mehmed Vahdeddin ne zaman öldü? Ölüm: 16 Mayıs 1926, San Remo (İtalya).

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir