Bài viết này là phần 13 trong loạt bài “Người Turk đã định hình lịch sử thế giới như thế nào?”.
Thời kỳ trị vì của Suleiman I được coi là giai đoạn mà quyền lực chính trị, quân sự và văn hóa của Ottoman đạt tới đỉnh cao. Dưới thời ông, lãnh thổ Ottoman trải dài từ Hungary đến Vịnh Ba Tư và từ Algérie đến Kavkaz. Châu Âu gọi ông là “Đại đế” vì sự huy hoàng lộng lẫy; người dân của ông lại tôn xưng ông là “Kanuni”, tức Nhà làm luật, vì sự công minh và những bộ luật của ông.
Lên ngôi và những chiến thắng đầu tiên
Suleiman sinh năm 1494 tại Trabzon, nơi cha ông là Selim I đang làm tổng đốc vào thời điểm đó. Ông tích lũy kinh nghiệm quản trị khi còn là một tổng đốc trẻ tại Caffa và Manisa, rồi lên nối ngôi sau khi cha ông qua đời năm 1520. Trong chiến dịch lớn đầu tiên của mình, ông đã chiếm Belgrade, nơi được coi là cửa ngõ vào châu Âu, vào năm 1521. Năm 1522, sau một cuộc vây hãm kéo dài, ông tiếp nhận sự đầu hàng của Rhodes từ các Hiệp sĩ Cứu tế, cho phép các hiệp sĩ rời đảo trong danh dự.
Mohács và Vienna
Vào ngày 29 tháng 8 năm 1526 trên bình nguyên Mohács, quân đội Hungary bị đánh bại trong một trận địa chiến kéo dài chưa đầy hai giờ; Vua Hungary Louis II bị chết đuối trên đường tháo chạy. Chiến thắng này đã làm thay đổi cán cân chính trị của Trung Âu và đưa người Ottoman đối đầu trực diện với nhà Habsburg. Năm 1529, quân đội Ottoman bao vây Vienna, nhưng do thời tiết cuối mùa và khó khăn trong việc vận chuyển trọng pháo nên buộc phải bãi bỏ cuộc vây hãm. Cuộc vây hãm Vienna đánh dấu bước tiến xa nhất của người Ottoman vào Trung Âu.
Liên minh với Pháp
Bị Hoàng đế Habsburg Charles V đánh bại và bắt giữ tại Pavia năm 1525, Vua Francis I của Pháp đã cầu cứu Suleiman. Đây là sự khởi đầu của một liên minh giữa một vương quốc Cơ Đốc giáo và một đế quốc Hồi giáo làm thay đổi nền chính trị châu Âu. Năm 1536, các thương nhân Pháp được trao các đặc quyền thương mại sâu rộng. Năm 1543, hạm đội của Barbarossa Hayreddin Pasha đã cùng quân Pháp bao vây Nice và trải qua mùa đông tại cảng Toulon của Pháp. Liên minh này được coi là một trong những ví dụ sớm nhất về ý niệm “cân bằng quyền lực” ở châu Âu.
Phương Đông và biển cả
Suleiman đã chỉ huy ba chiến dịch lớn chống lại người Safavid; năm 1534, Baghdad và Iraq được sáp nhập vào lãnh thổ Ottoman, và Hiệp ước Amasya năm 1555 đã mang lại nền hòa bình chính thức đầu tiên giữa hai quốc gia. Tại Địa Trung Hải, hải quân Ottoman xác lập quyền bá chủ nhờ chiến thắng của Barbarossa tại Preveza năm 1538. Ở Ấn Độ Dương, các chiến dịch được phát động nhằm chống lại người Bồ Đào Nha, và các nhà hàng hải như Piri Reis và Seydi Ali Reis đã ghi lại tri thức hàng hải của thời đại trong các bản đồ và hồi ký du hành của họ.
“Kanuni”: luật pháp và trật tự nhà nước
Tên tuổi của Suleiman gắn liền với các bộ luật (kanunname) quy định các tập quán và thông lệ ở các vùng miền khác nhau của đế quốc. Chế độ ruộng đất, thuế khóa, các điều khoản hình sự và tổ chức bộ máy nhà nước đều được định hình thành văn bản quy phạm trong thời kỳ này. Nhân vật quan trọng nhất trong công cuộc này là Ebussuud Efendi, người giữ chức Shaykh al-Islam trong suốt ba mươi năm. Ebussuud tìm cách dung hòa luật pháp của sultan với luật Hồi giáo và định hình nền pháp luật Ottoman thông qua hàng ngàn phán quyết fatwa. Dưới thời Suleiman, nhà nước Ottoman đã củng cố hình ảnh là một “nhà nước của công lý”, cam kết áp dụng luật pháp công bằng cho tất cả mọi người.
Nghệ thuật và kiến trúc
Thời đại của Suleiman cũng là thời kỳ hoàng kim cổ điển của văn hóa Ottoman. Mimar Sinan đã xây dựng Nhà thờ Hồi giáo Şehzade và quần thể Süleymaniye trong giai đoạn này. Nghệ thuật chế tác sách phát triển rực rỡ trong xưởng nghệ thuật cung đình, và những nhân vật như nhà thư pháp Ahmed Karahisari, nhà thơ Baki và nhà sử học Celalzade Mustafa trở nên nổi bật. Bản thân vị sultan cũng sáng tác trọn vẹn một tập thơ (divan) dưới bút danh “Muhibbi”. Cặp câu thơ nổi tiếng nhất của ông so sánh quyền lực với sức khỏe:
Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi
Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi“Giữa nhân gian chẳng có gì được trọng vọng như quyền uy và bổng lộc;
thế nhưng ở cõi đời này chẳng có bổng lộc nào sánh bằng một hơi thở khỏe mạnh.”
Những mảng tối sau hào quang
Thời kỳ trị vì của Suleiman không tránh khỏi những bi kịch gia tộc. Người bạn thân thiết Pargalı İbrahim Pasha, tể tướng đại thần (grand vizier) trong nhiều năm, đã bị xử tử vào năm 1536. Năm 1553, trong chiến dịch Ba Tư, con trai ông là Hoàng tử Mustafa, người được dân chúng và quân đội vô cùng yêu mến, đã bị hành quyết theo lệnh của chính cha mình; sự kiện này khắc sâu vào ký ức thành nỗi tiếc thương khôn nguôi qua những bài văn tế của các thi sĩ thời bấy giờ. Tầm ảnh hưởng ngày càng lớn tại cung đình của người vợ Hürrem Sultan (Roxelana) đã trở thành đề tài tranh luận của cả người đương thời lẫn các nhà sử học sau này. Những biến cố này cho thấy hậu quả của việc tranh giành quyền kế vị có thể khốc liệt đến mức nào, ngay cả ở đỉnh cao của một đế chế vĩ đại.
Hồi kết tại Szigetvár
Ở tuổi bảy mươi hai, Suleiman khởi hành chiến dịch cuối cùng đến Hungary vào năm 1566 và qua đời trong lều của mình giữa cuộc vây hãm pháo đài Szigetvár. Sự ra đi của ông, diễn ra không lâu trước khi pháo đài thất thủ, đã được giữ bí mật một thời gian nhằm bảo toàn sĩ khí quân đội. Thi hài ông được đưa về Istanbul và an táng trong lăng mộ tọa lạc tại khuôn viên vườn của Nhà thờ Hồi giáo Süleymaniye. Ngày nay, Szigetvár ở Hungary có Công viên Hữu nghị Thổ Nhĩ Kỳ – Hungary và các đài tưởng niệm vị sultan này.
Các câu hỏi thường gặp
Tại sao Suleiman lại được gọi là “Đại đế” (the Magnificent)?
Các sứ thần và lữ khách châu Âu đã ca ngợi với lòng ngưỡng mộ về sự lộng lẫy xa hoa của triều đình ông, quy mô của quân đội và sự phồn vinh của đế quốc. Vì vậy, ông được biết đến trong các ngôn ngữ phương Tây với danh xưng “the Magnificent” (Đại đế / Vĩ đại).
Đế quốc Ottoman có đạt đến cương vực lớn nhất dưới thời Suleiman không?
Đế quốc đã bao phủ một vùng lãnh thổ rộng lớn dưới thời Suleiman, nhưng cương vực lớn nhất nhìn chung được coi là đạt tới vào quý cuối của thế kỷ 17, khi đảo Crete và vùng Podolia cũng đã được sáp nhập.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Süleyman I”, “Ebüssuûd Efendi”, “Mohaç Meydan Savaşı”.
- Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600 (1973).
- Feridun M. Emecen, Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı (2022).
- André Clot, Suleiman the Magnificent (1992).
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *