el-Me’mûn, Hârûnürreşîd’in oğludur. Babasının ölümünden sonra halifelik kardeşi el-Emîn’e geçti; Me’mûn ise Horasan’ın yönetimini aldı. Kısa süre sonra iki kardeş arasında iç savaş çıktı; Me’mûn’un komutanı Tâhir b. Hüseyin 813’te Bağdat’ı aldı ve el-Emîn öldürüldü.
Beytü’l-Hikme ve bilim
Me’mûn döneminde Bağdat’taki Beytü’l-Hikme (Bilgelik Evi), kitapların toplandığı ve çevirilerin yapıldığı bir merkez olarak öne çıktı. Aristoteles, Galenos ve Öklid gibi yazarların eserleri Arapçaya kazandırıldı. Bağdat ve Şam’da gözlemevleri kuruldu; dünyanın çevresini ölçmeye yönelik çalışmalar yapıldı. Cebirin kurucularından sayılan Harezmî, kitabını Me’mûn’a ithaf etti.
Mihne
Me’mûn, Mu‘tezile mezhebinin “Kur’an’ın yaratılmış olduğu” görüşünü benimsedi ve 833’te âlimleri bu görüşü kabul etmeye zorlayan Mihne uygulamasını başlattı. Ahmed b. Hanbel gibi âlimler buna direndi. Uygulama sonraki halifeler döneminde de sürdü ve el-Mütevekkil zamanında sona erdi.
Ölümü
Me’mûn, Bizans’a karşı düzenlediği seferde 833’te Tarsus yakınlarında hastalanarak öldü ve Tarsus’ta defnedildi. Yerine kardeşi el-Mu‘tasım geçti.
Merv yılları ve Ali er-Rızâ'nın veliahtlığı
Bağdat'ın alınmasından sonra Me'mûn birkaç yıl daha Horasan'daki Merv'de kaldı. 817'de, Şiîlerin sekizinci imamı kabul ettiği Ali er-Rızâ'yı veliaht ilan etti ve Abbâsîlerin siyah renginin yerine yeşili getirdi. Bu karar Bağdat'taki Abbâsî ailesini kızdırdı; şehirde amcası İbrâhim b. el-Mehdî halife ilan edildi. Ali er-Rızâ 818'de Tûs'ta öldü. Me'mûn 819'da Bağdat'a döndü, siyah renge geri dönüldü ve muhalefet dağıldı.
Tâhirîler hanedanının doğuşu
Me'mûn'a halifeliği kazandıran komutan Tâhir b. Hüseyin, 821'de Horasan valiliğine atandı. Tâhir'in soyundan gelenler bu görevi babadan oğula sürdürdü ve Tâhirîler, halifeye bağlı kalmakla birlikte kendi işlerini büyük ölçüde kendileri yöneten ilk doğu hanedanlarından biri oldu. Bu durum, Abbâsî topraklarında valiliklerin zamanla yarı bağımsız devletlere dönüşmesinin erken bir örneğidir.
Gözlemevleri ve dünya ölçümü
Me'mûn'un desteğiyle Bağdat'ta Şemmâsiyye semtinde ve Şam'da Kâsiyûn Dağı'nda gözlemler yapıldı. Bu çalışmaların bir ürünü, Yahyâ b. Ebî Mansûr'a atfedilen ve "sınanmış" anlamına gelen ez-Zîcü'l-Mümtehan adlı astronomi tablolarıdır. Kaynaklara göre Sincar ovasında bir meridyen derecesinin uzunluğu ölçülerek dünyanın çevresi hesaplanmaya çalışıldı. Bu ölçümler, Yunan bilgisini yalnız çevirmekle kalmayıp sınama çabasını gösterir.
Bizans seferleri ve son yılları
Me'mûn hayatının son yıllarında, 830'dan itibaren her yıl Bizans'a karşı sefere çıktı ve Anadolu'nun güneydoğusunda bazı kaleler aldı. Bu dönemde Bizans İmparatoru Theophilos ile mektuplaştığı bilinir. Rivayete göre Bizanslı bilgin Matematikçi Leon'u Bağdat'a davet etmek istemiş, ancak imparator buna izin vermemiştir. Me'mûn'un ölümünden sonra kardeşi el-Mu'tasım, ordusunu Türk askerlerine dayandırarak yeni bir dönem başlattı.
Aristoteles rüyası rivayeti
Onuncu yüzyıl kitapçısı ve bibliyografı İbnü'n-Nedîm, el-Fihrist adlı eserinde Me'mûn'un rüyasında Aristoteles'i gördüğünü ve ona "iyi nedir?" diye sorduğunu anlatır. Bu rivayete göre rüya, halifenin Yunan eserlerini aratıp çevirtmesine yol açmıştır. Bugünkü tarihçiler bu hikâyeyi gerçek bir olaydan çok, çeviri hareketinin sonradan anlatılan bir kuruluş efsanesi olarak değerlendirir. Yine de Me'mûn'un felsefeye ve akli tartışmaya ilgisini iyi yansıtır.
Sık sorulan sorular
Beytü’l-Hikme’yi Me’mûn mu kurdu? Kökleri Hârûnürreşîd dönemine uzanır; ancak en parlak dönemini Me’mûn zamanında yaşamıştır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Me’mûn” ve “Beytülhikme” maddeleri.
- Dimitri Gutas, Yunanca Düşünce, Arapça Kültür (Greek Thought, Arabic Culture).
- Encyclopaedia Britannica, “al-Ma’mun” maddesi.
- Hugh Kennedy – The Court of the Caliphs: The Rise and Fall of Islam's Greatest Dynasty (2004)
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Tâhirîler” ve “Ali er-Rızâ” maddeleri
- İbnü’n-Nedîm – el-Fihrist (10. yüzyıl)
Merak edilenler
el-Me’mûn kimdir? el-Me’mûn, 813–833 yılları arasında hüküm süren Abbâsî halifesidir.
el-Me’mûn ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 813 – 833.
el-Me’mûn ne zaman öldü? Ölüm: 833, Tarsus yakınları.
el-Me’mûn’in babası kimdir? Babası: Hârûnürreşîd.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir