Müsta‘sım, halife el-Müstansır’ın oğludur ve 1242’de babasının yerine halife oldu. Bu dönemde Abbasi halifelerinin hâkimiyeti büyük ölçüde Irak ile sınırlıydı; doğuda ise Moğollar hızla güçleniyordu.
Moğol tehdidi
Büyük Han Möngke, kardeşi Hülagü’yü İran ve batıdaki toprakları ele geçirmekle görevlendirdi. Hülagü önce İran’daki Nizârî İsmâilî kalelerini aldı, ardından halifeden teslim olmasını istedi. Kaynaklar, halifenin danışmanları arasındaki anlaşmazlıkların ve yetersiz savunma hazırlıklarının durumu ağırlaştırdığını yazar.
Bağdat’ın düşüşü
Moğol ordusu Ocak 1258’de Bağdat’ı kuşattı. Şehrin surları ağır bombardımana dayanamadı ve halife Şubat 1258’de teslim oldu. Şehir günlerce yağmalandı, çok sayıda insan hayatını kaybetti; kütüphaneler ve bilim kurumları zarar gördü. Müsta‘sım ve ailesinin bazı üyeleri öldürüldü; kaynaklara göre halife, Moğol geleneği gereği kanı akıtılmadan, bir halıya sarılarak öldürüldü.
Sonrası
Bağdat’ın düşüşü, İslam tarihinin en sarsıcı olaylarından biri olarak hatırlanır. 1261’de Memlük Sultanı Baybars, Abbasi ailesinden kurtulan birini Kahire’de halife ilan etti; ancak Kahire’deki Abbasi halifeleri siyasi güçten yoksundu. Bu gölge halifelik 1517’ye kadar sürdü.
Teslim çağrıları ve halifenin cevabı
Hülagü, Bağdat'a yürümeden önce halifeye elçiler göndererek Moğol hâkimiyetini tanımasını, surları yıkmasını ve vezirini ya da komutanlarını huzuruna yollamasını istedi. Kaynaklara göre Müsta'sım, bu isteklere sert bir dille cevap verdi ve Abbasi halifeliğinin İslam dünyasındaki manevi gücüne güvendi. Ancak bu güvene uygun bir askerî hazırlık yapılmadı. Moğolların daha önce Alamut gibi güçlü kaleleri aldığı düşünülürse, bu tutum çoğu tarihçi tarafından ağır bir yanlış hesap olarak değerlendirilir.
Saraydaki bölünme: vezir ve devatdar
Müsta'sım'ın sarayında vezir İbnü'l-Alkamî ile ordunun önde gelen komutanı Devatdar Mücâhidüddin Aybeg arasında derin bir rekabet vardı. Vezir Moğollarla uzlaşmayı savunurken devatdar daha sert bir tutum istiyordu. Bazı kaynaklar vezirin Moğollarla gizlice anlaştığını yazar; ancak bu iddia mezhep çekişmelerinin gölgesinde dile getirildiği için modern tarihçiler tarafından temkinle karşılanır. Kesin olan, yönetimin kriz anında tek bir karar etrafında birleşemediğidir.
Kuşatmanın seyri
Moğol ordusu Bağdat'a farklı yönlerden yaklaştı. Ocak 1258'de devatdar komutasındaki Abbasi ordusu, Dicle'nin batısında Moğollarla karşılaştı; Moğolların set ve kanalları yıkarak ordugâhı sular altında bırakması üzerine ağır bir yenilgi aldı. Kuşatma Ocak sonunda başladı, mancınıklarla dövülen surlar Şubat'ın ilk günlerinde aşıldı. Halife 10 Şubat'ta şehirden çıkarak teslim oldu. Şehrin yağmalanması birkaç gün sürdü; Müsta'sım birkaç gün sonra öldürüldü.
Kitaplar ve âlimler
Bağdat'ın düşüşüyle ilgili en çok anlatılan rivayetlerden biri, Dicle'ye atılan kitapların mürekkebinden suyun karardığıdır. Bu anlatım edebî bir abartı içerse de şehrin kütüphanelerinin büyük zarar gördüğü kesindir. Öte yandan Hülagü'nün yanında bulunan astronom Nasîrüddin Tûsî, bazı kitapların kurtarılmasına aracılık etti. Tûsî, 1259'da Hülagü'nün desteğiyle Merâga Rasathanesi'ni kurdu ve burada büyük bir kütüphane oluşturdu.
Kahire'deki Abbasi halifeleri
Baybars'ın 1261'de Kahire'de halife ilan ettirdiği el-Müstansır, aynı yıl Bağdat'ı geri almak amacıyla Irak'a yöneldi; ancak Moğollarla yapılan çatışmada hayatını kaybetti. Ardından el-Hâkim halife yapıldı ve Kahire'deki Abbasi halifeliği onun soyundan devam etti. Bu halifeler siyasi güce sahip olmasa da Memlük sultanlarına meşruiyet sağladı. 1517'de Mısır'ı alan Yavuz Sultan Selim, son Abbasi halifesi III. Mütevekkil'i İstanbul'a götürdü.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Reşîdüddin Fazlullah, Câmiu’t-Tevârîh.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Müsta‘sım-Billâh” maddesi.
- Encyclopaedia Britannica, “Siege of Baghdad (1258)” maddesi.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Bağdat" ve "İbnü'l-Alkamî" maddeleri
- David Morgan, The Mongols, 2. baskı, Blackwell, 2007
Merak edilenler
el-Müsta‘sım kimdir? el-Müsta‘sım-Billâh, Bağdat’taki son Abbasi halifesidir ve 1242–1258 yılları arasında görev yaptı. 1258’de Hülagü komutasındaki Moğol ordusu Bağdat’ı kuşatıp ele geçirdi; halife öldürüldü, şehir büyük bir yıkıma uğradı.
el-Müsta‘sım ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1213, Bağdat.
el-Müsta‘sım ne zaman öldü? Ölüm: Şubat 1258, Bağdat yakınları.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir