Abbâsîler, Hz. Muhammed’in amcası Abbas’ın soyundan gelen bir ailedir. Emevî yönetimine karşı Horasan’da başlayan ve Ebû Müslim’in önderlik ettiği hareket, 750’de Zap Savaşı’yla Emevîleri yıktı. Ebü’l-Abbas es-Seffâh ilk Abbâsî halifesi oldu.
Bağdat ve altın çağ
İkinci halife Ebû Ca‘fer el-Mansûr, 762’de Dicle kıyısında “Medînetü’s-Selâm” (Barış Şehri) adıyla Bağdat’ı kurdu. Hârûnürreşîd ve oğlu el-Me’mûn dönemlerinde Bağdat; tıp, astronomi, matematik ve felsefede eserlerin yazıldığı ve Yunanca, Farsça, Süryanice ve Hintçe eserlerin Arapçaya çevrildiği büyük bir bilim merkezi oldu. Harezmî gibi bilginler bu ortamda yetişti.
Türklerin yükselişi
Halife el-Mu‘tasım (833–842), orduyu büyük ölçüde Türk askerlerinden oluşturdu ve başkenti bir süre Sâmerrâ’ya taşıdı. Zamanla Türk komutanlar devlet yönetiminde büyük güç kazandı. 10. yüzyılda Büveyhîler, 11. yüzyılda Selçuklular Bağdat’ta siyasi gücü ele aldı; halife ise dinî ve sembolik otoritesini korudu.
Yıkılış
1258’de Moğol hükümdarı Hülâgû Bağdat’ı kuşatıp aldı ve son halife el-Müsta‘sım’ı öldürdü. Halifelik, 1261’den sonra Kahire’de Memlûklerin himayesinde sembolik olarak sürdü ve 1517’de Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ı almasıyla sona erdi.
Siyah bayraklar ve Abbâsî devrimi
Abbâsî hareketi uzun yıllar gizli bir davet olarak yürütüldü ve "Hz. Peygamber'in ailesinden razı olunacak birine" çağrı yaptı. 747'de Ebû Müslim, Horasan'ın Merv bölgesinde açıkça ayaklandı; taraftarları siyah bayraklar taşıyor ve siyah giyiyordu. Siyah renk bu yüzden Abbâsîlerin simgesi oldu. Devrimin en önemli komutanı Ebû Müslim ise büyük gücünden çekinen halife el-Mansûr tarafından 755'te öldürüldü.
Devlet teşkilatı: vezirlik, divanlar ve posta
Abbâsîler, halifenin işlerini yürüten vezirliği kalıcı bir makam hâline getirdi. Devlet işleri "divan" adı verilen dairelerle yürütülüyordu: vergiyle ilgilenen harac divanı, askerlerin kayıt ve maaşını tutan cünd divanı ve yazışma divanı bunlardandı. Berîd denilen posta teşkilatı, yollar üzerindeki menzillerle haberleri hızla başkente taşıyor, aynı zamanda valilerin durumu hakkında halifeye bilgi veriyordu.
Talas ve kâğıdın yayılışı
751'de Abbâsî ordusu ile Çin'in Tang Hanedanı ordusu, bugünkü Kırgızistan-Kazakistan sınırı yakınlarında Talas'ta karşılaştı; Karlukların saf değiştirmesi savaşı Abbâsîler lehine çevirdi. Geleneksel anlatıma göre esir alınan Çinliler kâğıt yapımını Semerkant'a taşıdı; tarihçiler kâğıdın bölgeye daha önce de girmiş olabileceğini vurgular. 8. yüzyılın sonunda Bağdat'ta kâğıt üretimi başladı ve ucuzlayan kâğıt, kitapçılar çarşısının ve çeviri faaliyetinin büyümesine katkı yaptı.
Sâmerrâ: Dicle kıyısında kısa ömürlü başkent
Halife el-Mu'tasım, 836'da Bağdat'ın kuzeyinde Sâmerrâ'yı kurdu ve Türk askerlerini bu yeni şehre yerleştirdi. Sâmerrâ 892'ye kadar halifelerin başkenti olarak kaldı. Halife el-Mütevekkil'in 848–852 yılları arasında yaptırdığı Büyük Cami ve sarmal biçimli "Melviye" minaresi, şehrin en tanınmış yapılarıdır. Sâmerrâ Arkeolojik Kenti 2007'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.
Bölgesel hanedanların doğuşu
9. yüzyıldan itibaren uzak eyaletler, halifeye bağlılığını sözde koruyan ama fiilen bağımsız hanedanlarca yönetilmeye başladı. Hârûnürreşîd 800'de İfrîkıye (bugünkü Tunus çevresi) valiliğini İbrâhim b. Ağleb'e babadan oğula geçecek biçimde verdi ve Ağlebîler dönemi başladı. 868'de Mısır'a vali yardımcısı olarak gönderilen Türk komutan Ahmed b. Tolun, Tolunoğulları hanedanını kurdu; Kahire'deki İbn Tolun Camii onun döneminden kalmadır.
Sık sorulan sorular
Abbâsîler ne kadar hüküm sürdü? Bağdat’ta 750–1258 arasında yaklaşık 500 yıl; Kahire’deki sembolik dönemle birlikte 1517’ye kadar.
Beytü’l-Hikme nedir? Bağdat’ta, özellikle el-Me’mûn döneminde öne çıkan kütüphane ve çeviri merkezidir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Abbâsîler” maddesi.
- Hugh Kennedy, Bağdat Halifeleri (When Baghdad Ruled the Muslim World).
- Encyclopaedia Britannica, “Abbasid caliphate” maddesi.
- Hugh Kennedy – The Early Abbasid Caliphate: A Political History (Croom Helm, 1981)
- Jonathan Bloom – Paper Before Print: The History and Impact of Paper in the Islamic World (Yale UP, 2001)
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi – Samarra Archaeological City (2007)
- TDV İslâm Ansiklopedisi – "Ağlebîler" ve "Tolunoğulları" maddeleri
Merak edilenler
Abbâsî Halifeliği nedir? Abbâsî Halifeliği, 750’de Emevîleri yıkarak kuruldu ve 1258’de Moğolların Bağdat’ı almasına kadar sürdü.
Abbâsî Halifeliği ne zaman kuruldu? Kuruluş: 750, Emevîlerin yıkılması.
Abbâsî Halifeliği’nin başkenti neresiydi? Başkent: Bağdat (762’de kuruldu); bir dönem Sâmerrâ.
Abbâsî Halifeliği’nin altın çağı ne zamandır? Altın çağ: Hârûnürreşîd ve el-Me’mûn dönemleri.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir