Mehdî, Abbasi devletini sağlam temellere oturtan Ebû Ca‘fer el-Mansûr’un oğludur. Gençliğinde Horasan valiliği yaptı. Babasının 775’te hac yolunda ölümüyle halife oldu.
Uzlaşmacı yönetim
Mehdî saltanatının başında babası döneminde hapsedilen birçok kişiyi serbest bıraktı, el konulan malları sahiplerine iade etti ve Hz. Ali soyundan gelenlerle ilişkileri yumuşatmaya çalıştı. Mekke’deki Mescid-i Haram’ı ve Medine’deki Mescid-i Nebevî’yi genişletti; hac yolları üzerinde su kaynakları ve konaklama yerleri yaptırdı.
Zındıklarla mücadele
Mehdî döneminde, özellikle Mani dinine bağlı oldukları düşünülen ve devletin “zındık” olarak nitelediği kişilere karşı sert bir takibat başlatıldı. Bu amaçla özel bir görevli atandı.
Bizans seferleri
Abbasi orduları Bizans’a karşı düzenli seferler yaptı. 782’de genç oğlu Hârûn (sonraki Hârûnürreşîd) komutasındaki ordu Anadolu’yu geçerek İstanbul Boğazı’nın Asya yakasına, Üsküdar (Khrysopolis) yakınlarına kadar ilerledi. İmparatoriçe Eirene, barış karşılığında yıllık vergi ödemeyi kabul etti.
Ölümü
Mehdî 785’te İran’daki Mâsebezân bölgesinde bir av sırasında öldü. Yerine önce oğlu el-Hâdî, onun kısa saltanatından sonra da Hârûnürreşîd geçti.
Rusâfe: Bağdat'ın doğu yakası
Mehdî'nin adı, Bağdat'ın Dicle'nin doğu kıyısındaki gelişmesiyle de bağlantılıdır. Babası Mansûr, yuvarlak şehrin karşısında, doğu yakasında oğlu ve ordusu için Rusâfe adlı yeni bir yerleşim kurdurdu. Mehdî burada bir saray ve cami ile birlikte kendi çevresini oluşturdu. Zamanla Rusâfe ve çevresi büyüyerek Bağdat'ın en kalabalık bölgelerinden biri oldu. Sonraki yüzyıllarda şehrin ağırlık merkezi büyük ölçüde doğu yakasına kaydı.
Mukanna isyanı
Mehdî döneminin en uzun süren iç sorunlarından biri, Maveraünnehir'de başlayan Mukanna isyanıdır. Yüzünü bir peçeyle örttüğü için "Mukanna" (peçeli) diye anılan Hâşim b. Hakîm, kendisini ilahî bir kişilik olarak ilan etti ve çevresine özellikle Soğd bölgesinde geniş bir topluluk topladı. Beyaz giysiler giyen taraftarları yıllarca Abbasi kuvvetlerine direndi. İsyan, 779–780 civarında Keş yakınlarındaki kalesinin kuşatılmasıyla sona erdi.
Vezirler ve vergi düzenlemesi
Mehdî'nin yönetiminde vezir Ebû Ubeydullah Muâviye b. Yesâr önemli mali düzenlemeler yaptı. Bunların en dikkat çekicisi, Irak'ta toprak vergisinin sabit miktar yerine ürünün belli bir payı olarak alınmasını öngören "mukâseme" sisteminin uygulanmasıdır. Bu düzen, kötü hasat yıllarında çiftçinin yükünü hafifletmeyi amaçlıyordu. Daha sonra vezirliğe getirilen Ya'kûb b. Dâvûd ise bir süre sonra halifenin güvenini kaybederek hapsedildi.
Hayzürân'ın etkisi
Mehdî'nin eşi Hayzürân, Abbasi tarihinin en etkili kadınlarından biri olarak bilinir. Yemen kökenli bir cariye olarak saraya gelen Hayzürân, Mehdî ile evlendi ve iki halifenin, el-Hâdî ile Hârûnürreşîd'in annesi oldu. Kaynaklara göre devlet işlerinde sözü geçiyor, valiler ve devlet adamları onun desteğini arıyordu. Mekke'de Hz. Peygamber'in doğduğu kabul edilen evi satın alarak mescide dönüştürdüğü de rivayet edilir.
Veliahtlık sorunu ve son yolculuğu
Mehdî, oğulları el-Hâdî ve Hârûn'u sırasıyla veliaht ilan etmişti. Ancak hayatının son döneminde Hârûn'u öne geçirmek istedi. Bu amaçla Cürcân'da bulunan el-Hâdî'yi Bağdat'a çağırdı; el-Hâdî gelmeyince onu ikna etmek için kendisi yola çıktı. Bu yolculuk sırasında, 785'te Mâsebezân'da öldü. Ölümünden sonra el-Hâdî halife oldu; ancak onun da kısa saltanatı sonunda tahta Hârûnürreşîd çıktı.
"Mehdî" lakabının anlamı
"Mehdî", Arapçada "doğru yola iletilmiş" anlamına gelir ve İslam geleneğinde ahir zamanda gelecek kurtarıcı figürünü de çağrıştırır. Tarihçilerin çoğu, Mansûr'un oğlu için bu lakabı bilinçli olarak seçtiğini düşünür. Bu seçimin amacı, o dönemde yaygın olan kurtarıcı beklentilerini Abbasi hanedanı çevresinde toplamak ve Hz. Ali soyundan gelen rakip adayların etkisini azaltmaktı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Taberî, Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mehdî-Billâh” maddesi.
- Encyclopaedia Britannica, “al-Mahdī” maddesi.
- Hugh Kennedy, The Early Abbasid Caliphate: A Political History, 1981
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Hayzürân", "Mukannâ" ve "Rusâfe" maddeleri
- Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates, 3. baskı, 2016
Merak edilenler
el-Mehdî kimdir? el-Mehdî, Bağdat’ın kurucusu Ebû Ca‘fer el-Mansûr’un oğludur ve 775–785 yılları arasında Abbasi halifesi olarak hüküm sürdü.
el-Mehdî ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 744 civarı.
el-Mehdî’in babası kimdir? Babası: Ebû Ca‘fer el-Mansûr.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir