İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Ebü’l-Abbas es-Seffâh: Abbasi Halifeliği’nin Kurucusu

Ebü’l-Abbas es-Seffâh, Emevî Halifeliği’ni yıkarak Abbasi Halifeliği’ni kuran ilk Abbasi halifesidir. 749’da Kûfe’de halife ilan edildi ve 750’de Büyük Zap Savaşı’nda son Emevî halifesi II. Mervan’ı yendi. Kısa saltanatı 754’teki ölümüyle sona erdi; yerine kardeşi Ebû Ca‘fer el-Mansûr geçti.

Ebü’l-Abbas es-Seffâh: Abbasi Halifeliği’nin Kurucusu
Temsilî görsel · Görsel: Abu Ali Bal'ami / Wikimedia Commons (Public domain)

Abbasiler, soylarını Hz. Peygamber’in amcası Abbas b. Abdülmuttalib’e dayandıran bir ailedir. Emevî yönetimine karşı uzun yıllar gizli bir propaganda (dava) yürüttüler. 747’de Ebû Müslim Horasânî önderliğinde Horasan’da başlayan ayaklanma, Abbasilerin iktidara gelmesini sağladı.

Halifeliğin ilanı

Abbasi ordularının Irak’a ulaşmasından sonra Ebü’l-Abbas, Kasım 749’da Kûfe Camii’nde halife olarak biat aldı. Ocak 750’de Dicle’nin kolu Büyük Zap Irmağı kıyısında yapılan savaşta son Emevî halifesi II. Mervan’ın ordusu yenildi. Mervan Mısır’a kaçtı ve orada öldürüldü.

Emevî ailesinin akıbeti

Abbasi iktidarının ilk aylarında Emevî ailesinin pek çok üyesi öldürüldü. Kurtulanlardan Abdurrahman b. Muâviye Endülüs’e geçerek orada 756’da bağımsız bir Emevî devleti kurdu. Halifenin “Seffâh” lakabının anlamı tartışmalıdır; bazı araştırmacılar “cömert”, bazıları ise “kan döken” anlamına geldiğini öne sürer.

Ölümü

Seffâh kısa saltanatında yönetimi kurmaya ve çeşitli isyanları bastırmaya uğraştı. 754’te Fırat kıyısındaki Enbâr’da çiçek hastalığından öldü. Yerine kardeşi, Bağdat’ın kurucusu Ebû Ca‘fer el-Mansûr geçti.

Ebû Seleme el-Hallâl'ın akıbeti

Abbasi davetinin Kûfe'deki yöneticisi Ebû Seleme el-Hallâl, "Âl-i Muhammed'in veziri" unvanıyla anılıyordu. Ancak Abbasi ordusu Kûfe'ye girdikten sonra Ebû'l-Abbas'ın halife ilan edilmesini bir süre geciktirdi; kaynaklara göre halifeliği Hz. Ali soyundan birine vermeyi düşünmüştü. Bu şüphe, onun sonunu getirdi. 750'de Ebû Müslim'in gönderdiği adamlar tarafından öldürüldü. Olay, yeni iktidarın ilk aylarından itibaren kendi saflarındaki rakiplere karşı da sert davrandığını gösterir.

Amcalar ve ailenin komutanları

Seffâh, yeni devleti büyük ölçüde ailesinin üyeleriyle yönetti. Amcası Abdullah b. Ali, Büyük Zap Savaşı'nda Abbasi ordusunu komuta etti ve ardından Suriye'nin yönetimini üstlendi. Diğer amcası Dâvûd b. Ali Hicaz'a, kardeşi Ebû Ca'fer ise Cezîre ve Ermeniye bölgelerine görevlendirildi. Bu düzen kısa sürede sorun da çıkardı: Abdullah b. Ali, Seffâh'ın ölümünden sonra halifeliğe aday olarak Mansûr'a karşı ayaklandı ve 754'te Ebû Müslim'in komutasındaki ordu tarafından Nusaybin yakınlarında yenildi.

Yönetim merkezi: Hâşimiye

Seffâh, Emevîlerin başkenti Dımaşk'ı merkez yapmadı. Önce Kûfe yakınlarında, ardından Fırat kıyısındaki Enbâr'da yönetim merkezleri kurdu ve bunlara ailenin atası Hâşim'e nispetle "Hâşimiye" adını verdi. Bu tercih, halifeliğin ağırlık merkezinin Suriye'den Irak'a ve doğuya kaydığını gösterir. Abbasi devletini taşıyan Horasanlı askerler ile Irak'ın zengin tarım toprakları bu yeni merkeze yakındı. Seffâh'ın başlattığı bu yönelim, kardeşi Mansûr'un 762'de Bağdat'ı kurmasıyla kalıcı hâle geldi.

Doğu sınırında Talas

Seffâh'ın kısa saltanatına denk gelen en önemli dış olaylardan biri, 751 yazında Orta Asya'da yaşanan Talas Savaşı'dır. Ziyâd b. Sâlih komutasındaki Abbasi kuvvetleri, Karlukların da desteğiyle Tang Çini'nin komutanı Gao Xianzhi'nin ordusunu yendi. Savaş, Tang hanedanının Orta Asya'daki ilerleyişinin durmasıyla ilişkilendirilir. Bölgede Müslüman nüfuzunun güçlenmesi ve sonraki yüzyıllarda Türk boylarının İslam'la tanışması açısından da önemli bir dönüm noktası sayılır.

Hâlid b. Bermek ve yeni yönetim kadrosu

Abbasiler, Emevîlerden kalan divan sistemini büyük ölçüde korudu, ancak yönetim kadrosuna Horasanlı ve İran kökenli yeni isimler kattı. Bunların en tanınmışı, Belh'teki Budist Nevbahar tapınağının yöneticilerinden gelen bir ailenin üyesi olan Hâlid b. Bermek'tir. Seffâh döneminde mali işlerden sorumlu divanlarda görev aldı. Onun soyundan gelen Bermekîler, sonraki halifeler döneminde, özellikle Hârûnürreşîd zamanında devletin en güçlü vezir ailesi hâline geldi.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Taberî, Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Ebü’l-Abbas es-Seffâh” ve “Abbâsîler” maddeleri.
  3. Encyclopaedia Britannica, “al-Saffāḥ” maddesi.
  4. Hugh Kennedy, The Early Abbasid Caliphate: A Political History, 1981
  5. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Ebû Seleme el-Hallâl" ve "Talas Savaşı" maddeleri
  6. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Bermekîler" maddesi

Merak edilenler

Ebü’l-Abbas es-Seffâh kimdir? Ebü’l-Abbas es-Seffâh, Emevî Halifeliği’ni yıkarak Abbasi Halifeliği’ni kuran ilk Abbasi halifesidir. 749’da Kûfe’de halife ilan edildi ve 750’de Büyük Zap Savaşı’nda son Emevî halifesi II.

Ebü’l-Abbas es-Seffâh ne zaman öldü? Ölüm: Haziran 754, Enbâr.

Ebü’l-Abbas es-Seffâh’in kuruluş zaferi hangisidir? Kuruluş zaferi: Büyük Zap Savaşı, Ocak 750.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir