Mütevekkil, halife el-Mu‘tasım’ın oğludur. Ağabeyi el-Vâsık’ın 847’deki ölümünden sonra, saraydaki Türk komutanlar ve devlet adamlarının desteğiyle halife seçildi.
Mihne’nin sona ermesi
Halife el-Me’mûn döneminde başlayan Mihne, Kur’an’ın yaratılmış olduğu yönündeki Mu‘tezile görüşünü devlet görevlilerine ve âlimlere zorla kabul ettirmeyi amaçlıyordu. Ahmed b. Hanbel gibi âlimler bu yüzden baskıya uğramıştı. Mütevekkil bu uygulamayı sona erdirdi ve hadis taraftarı âlimleri destekledi. Aynı dönemde gayrimüslimlere yönelik kısıtlayıcı düzenlemeler de getirildi.
Sâmerrâ’daki yapılar
Mütevekkil, 848–852 yılları arasında Sâmerrâ Ulu Camii’ni yaptırdı. Caminin sarmal biçimli Melviye minaresi, İslam mimarisinin en tanınmış yapılarından biridir ve UNESCO Dünya Mirası kapsamındadır. Ayrıca şehrin kuzeyinde kendi adıyla anılan Ca‘feriyye (Mütevekkiliye) şehrini kurdu.
Ölümü
Mütevekkil, Türk komutanların gücünü azaltmaya çalıştı. Aralık 861’de, oğlu el-Müntasır ile işbirliği yapan bazı Türk muhafız komutanları tarafından sarayında öldürüldü. Bu olaydan sonraki yaklaşık on yılda birkaç halife kısa sürede tahta çıkarılıp indirildi; bu dönem “Sâmerrâ karışıklığı” olarak bilinir.
Veliahtlık düzenlemesi ve çatışmanın kökü
Mütevekkil, 849–850 yıllarında halefliği üç oğlu arasında sıraya koyan bir düzenleme yaptı: önce el-Müntasır, ardından el-Mu'tez, sonra el-Müeyyed tahta geçecekti. Ülkenin eyaletleri de bu oğullar arasında paylaştırıldı. Ancak halife zamanla el-Mu'tez'i öne çıkarmaya başladı ve büyük oğlu el-Müntasır'ı açıkça küçümsedi. Tarihçiler, bu gerilimin Türk komutanlarla halife arasındaki güç mücadelesiyle birleşerek 861'deki suikasta zemin hazırladığını düşünür.
Ca'feriyye ve Ebû Dülef Camii
Mütevekkil, Sâmerrâ'nın kuzeyinde yaptırdığı Ca'feriyye şehrinde de büyük bir cami inşa ettirdi. Bugün Ebû Dülef Camii olarak bilinen bu yapı, 859–861 yıllarında yapılmıştır ve tıpkı Ulu Cami gibi sarmal biçimli bir minareye sahiptir; ancak boyutları daha küçüktür. Halife, Ca'feriyye'yi Dicle'den getirilen bir kanalla sulamaya çalıştı, fakat kanal tam olarak çalışmadı. Onun ölümünden sonra şehir kısa sürede terk edildi ve yönetim yeniden Sâmerrâ'nın eski merkezine taşındı.
Kahire'deki Ravza mikyası
Mütevekkil döneminin bugüne ulaşan bir başka yapısı, Kahire'de Ravza Adası'ndaki Nil mikyasıdır. 861'de onun emriyle yenilenen bu ölçüm kuyusu, Nil'in yıllık taşkın seviyesini ölçmek için kullanılıyordu. Taşkının yüksekliği, tarım ürününü ve dolayısıyla toplanacak vergiyi belirlediği için mikyas Mısır yönetimi açısından büyük önem taşıyordu. Bazı kaynaklar yapının tasarımını astronom Ahmed b. Muhammed el-Fergânî'ye bağlar. Taş merdivenli kuyu ve ortasındaki ölçü sütunu bugün de ziyaret edilebilir.
Bizans ile ilişkiler
Mütevekkil döneminde Bizans ile sınır savaşları sürdü. 853'te bir Bizans donanması Mısır kıyısındaki Dimyat'ı ani bir baskınla yağmaladı; bu olaydan sonra halife Dimyat'ın surlarının güçlendirilmesini emretti. Savaşların yanında barışçı temaslar da vardı: 856 ve 860 yıllarında, Kilikya'daki Lamos (bugünkü Limonlu) Çayı kıyısında iki taraf arasında esir mübadeleleri yapıldı. Bu mübadeleler, Abbasi–Bizans sınırında savaş ile diplomasinin yan yana yürüdüğünü gösterir.
Saraydaki kültür hayatı
Mütevekkil'in sarayı, siyasi çalkantılara rağmen canlı bir kültür hayatına sahne oldu. Dönemin önde gelen Arap şairlerinden Buhtürî ve Ali b. el-Cehm, halifeye övgü şiirleri yazdı; Buhtürî'nin Sâmerrâ saraylarını anlatan şiirleri bugün de bu yapılar hakkında önemli bilgiler sunar. Yunanca tıp ve felsefe eserlerini Arapçaya aktaran tanınmış çevirmen ve hekim Huneyn b. İshâk da bu dönemde saray hekimi olarak çalıştı. Bu çeviri faaliyeti, Me'mûn döneminde başlayan birikimin devam ettiğini gösterir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Taberî, Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mütevekkil-Alallah” ve “Mihne” maddeleri.
- UNESCO Dünya Mirası, “Samarra Archaeological City”.
- Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates, 3. baskı, 2016
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Mikyas" maddesi
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Buhtürî" ve "Huneyn b. İshak" maddeleri
Merak edilenler
el-Mütevekkil kimdir? el-Mütevekkil-Alallah, 847–861 yılları arasında hüküm süren Abbasi halifesidir.
el-Mütevekkil ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 822, Bağdat.
el-Mütevekkil ne zaman öldü? Ölüm: Aralık 861, Sâmerrâ.
el-Mütevekkil’in babası kimdir? Babası: el-Mu‘tasım.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir