Nâsır, halife el-Müstazî’nin oğludur ve 1180’de halife oldu. O dönemde Abbasi halifeleri uzun süredir Büveyhîlerin ve ardından Selçukluların siyasi denetimi altındaydı; ancak 12. yüzyılın ortasından itibaren Irak’ta yeniden güç kazanmaya başlamışlardı.
Siyasi gücün yeniden kurulması
Nâsır, son Irak Selçuklu Sultanı III. Tuğrul’a karşı Harezmşah Tekiş ile işbirliği yaptı; Tuğrul 1194’te Tekiş’e yenilerek öldü. Böylece Bağdat üzerindeki Selçuklu baskısı sona erdi. Nâsır, Irak’ta ve çevresinde halifeliğin doğrudan yönetimini genişletti; ancak bu kez güçlenen Harezmşahlarla ilişkileri bozuldu.
Fütüvvet
Nâsır’ın en özgün girişimi, cömertlik, dürüstlük ve yardımlaşma gibi erdemleri esas alan fütüvvet birliklerini halifeliğin himayesinde bir araya getirmesidir. Kendisi de fütüvvete girdi ve çeşitli hükümdarlara fütüvvet şalvarı göndererek onları bu yapıya bağladı. Anadolu Selçuklu sultanlarıyla kurulan bu bağın, Anadolu’daki ahilik teşkilatının gelişmesine katkı yaptığı kabul edilir.
Kültür ve ölümü
Nâsır, Bağdat’ta medrese, ribât ve kütüphaneler yaptırdı; ünlü sûfî Şehâbeddin es-Sühreverdî’yi elçi olarak Anadolu’ya ve başka ülkelere gönderdi. 1225’te Bağdat’ta öldü. Ölümünden otuz üç yıl sonra Bağdat, Moğollar tarafından alınacaktı.
Fütüvvetin sporları: güvercin ve atış
Nâsır'ın fütüvvet düzenlemesi yalnız ahlaki erdemlerle sınırlı değildi. Halife, fütüvvet çevrelerinde yaygın olan haberci güvercin yetiştirme ve yarıştırma ile çamurdan yapılmış küçük gülleleri yayla atma sporunu da düzenledi. Bu etkinliklere katılma hakkı, halifenin onayladığı fütüvvet bağlarına bağlandı. Böylece toplumun farklı kesimlerinden insanlar, halifeye bağlı ortak bir kurum çatısı altında bir araya getirilmiş oldu.
Harezmşahlarla kriz
Irak Selçuklularının ortadan kalkmasından sonra Nâsır'ın en güçlü rakibi Harezmşahlar oldu. Harezmşah Muhammed, halifeden hutbede adının okunmasını ve Bağdat'ta Selçukluların sahip olduğu yetkileri istedi. Halife bunu reddedince Muhammed 1217'de Bağdat'a yürüdü; ancak ordusu Zagros dağlarında ağır kış koşullarına yakalanarak geri dönmek zorunda kaldı. Bazı kaynaklar Nâsır'ın Harezmşahlara karşı Moğolları kışkırttığını yazar; bu iddia tarihçiler tarafından kuşkuyla karşılanır.
Alamut ile yakınlaşma
Nâsır döneminin dikkat çekici gelişmelerinden biri, Alamut'taki Nizârî İsmâilî liderliğiyle yaşanan yakınlaşmadır. 1210'da Alamut'un yeni yöneticisi III. Hasan, Sünnî İslam'a bağlılığını ilan etti ve halifenin otoritesini tanıdı. Nâsır bu değişimi kabul ederek İsmâilî liderine resmî muamele gösterdi. Bu yakınlaşma, halifenin bölgedeki siyasi gücünü dinî birlik vurgusuyla güçlendirme çabasının bir parçası olarak değerlendirilir.
Hadis ve ilim çevreleri
Nâsır, siyasi faaliyetlerinin yanında ilim çevreleriyle de yakından ilgilendi. Kaynaklara göre kendisi hadis rivayet etti ve bu alanda pek çok âlime icazet verdi; derlediği bir hadis kitabının adı da kaynaklarda geçer. Halifenin bu faaliyetleri, fütüvvet hareketinde olduğu gibi, toplumun farklı mezhep ve gruplarını halifelik çevresinde birleştirme amacıyla ilişkilendirilir. Bağdat bu dönemde önemli bir öğrenim merkezi olmayı sürdürdü.
Tılsım Kapısı
Nâsır'ın Bağdat'ta yaptırdığı yapıların en tanınmışlarından biri, şehrin doğu surundaki Tılsım Kapısı'ydı (Bâbü't-Tılsım). 1221 tarihli kitabesi ve ejderhalarla çevrili oturan bir figürü gösteren kabartmasıyla ünlüydü. Kapı yüzyıllar boyunca ayakta kaldı, ancak Birinci Dünya Savaşı sırasında 1917'de, Osmanlı askerlerinin çekilirken burada depoladıkları cephanenin patlatılmasıyla yok oldu. Kabartmanın fotoğrafları bugün araştırmacılar için önemli bir belgedir.
En uzun Abbasi saltanatı ve halefleri
Nâsır'ın yaklaşık 45 yıl süren halifeliği, Bağdat'taki Abbasi halifeleri arasında en uzun saltanat olarak kabul edilir. Yerine geçen oğlu ez-Zâhir yalnız dokuz ay kadar halifelik yaptı. Ardından tahta çıkan torunu el-Müstansır, 1233'te açılan ve bugün de ayakta olan Müstansıriye Medresesi'ni yaptırdı. Bu medrese, dört Sünnî mezhebin bir arada okutulduğu ilk büyük kurumlardan biri sayılır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Nâsır-Lidînillâh” ve “Fütüvvet” maddeleri.
- İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh.
- Encyclopaedia Britannica, “al-Nāṣir” maddesi.
- Angelika Hartmann, an-Nāṣir li-Dīn Allāh (1180–1225): Politik, Religion, Kultur in der späten ʿAbbāsidenzeit, Walter de Gruyter, 1975
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Hasan III (Alamut)" ve "Bağdat" maddeleri
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Müstansıriye Medresesi" maddesi
Merak edilenler
en-Nâsır li-Dînillâh kimdir? en-Nâsır li-Dînillâh, 1180–1225 yılları arasında görev yaptı; Bağdat’taki Abbasi halifeleri arasında en uzun süre makamda kalan isimdir.
en-Nâsır li-Dînillâh ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1158, Bağdat.
en-Nâsır li-Dînillâh ne zaman öldü? Ölüm: 1225, Bağdat.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir