İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Ebû Ca‘fer el-Mansûr: Bağdat’ı Kuran Abbâsî Halifesi

Ebû Ca‘fer el-Mansûr, 754–775 yılları arasında hüküm süren ikinci Abbâsî halifesidir. Devletin gerçek kurucusu olarak görülür: iç isyanları bastırdı, yönetimi sağlam bir düzene oturttu ve 762’de Dicle kıyısında Bağdat’ı kurdu.

Ebû Ca‘fer el-Mansûr: Bağdat’ı Kuran Abbâsî Halifesi
Görsel: viewer.cbl.ie / Wikimedia Commons (Public domain)

Ebû Ca‘fer Abdullah el-Mansûr, ilk Abbâsî halifesi Ebü’l-Abbas es-Seffâh’ın kardeşidir ve 754’te onun yerine geçti. Saltanatının ilk yıllarında amcası Abdullah b. Ali’nin isyanını bastırdı.

Gücü tek elde toplamak

Abbâsî ihtilalinin önderi Ebû Müslim, Horasan’da büyük bir güce sahipti. El-Mansûr, onu tehlikeli bir rakip olarak gördü ve 755’te öldürttü. Ardından Hz. Ali soyundan gelenlerin 762’deki isyanını da bastırdı. Bu adımlarla halifelik otoritesini güçlendirdi.

Bağdat’ın kuruluşu

El-Mansûr, yeni başkent için Dicle kıyısında ticaret yollarının kesiştiği bir yer seçti. 762’de inşasına başlanan şehre Medînetü’s-Selâm (Barış Şehri) adı verildi; ortasında sarayın ve camiin bulunduğu, surlarla çevrili yuvarlak planıyla ünlüdür. Bağdat kısa sürede dünyanın en büyük şehirlerinden biri oldu.

Yönetimi ve ölümü

Tutumluluğuyla tanınan el-Mansûr, hazineyi güçlendirdi; vezirlik, posta (berîd) ve divan teşkilatını geliştirdi. 775’te hac için giderken Mekke yakınlarında öldü; yerine oğlu el-Mehdî geçti.

Yuvarlak şehrin planı

Kaynaklara göre el-Mansûr, Bağdat'ın temelini atmak için dönemin müneccimlerine uygun gün seçtirdi; inşaat 762 yazında başladı. Şehrin çift sur halkasında dört kapı vardı: Kûfe, Basra, Horasan ve Şam kapıları. Kapılar, isimlerini aldıkları bölgelere giden yolların başlangıcıydı. Merkezde halifenin sarayı ve onun yanında Cuma camii bulunuyordu; sarayın üstündeki yeşil kubbe (el-Kubbetü'l-Hadrâ) uzaktan görülen bir simgeydi. Şehrin hızla büyümesiyle çarşılar surların dışına, Kerh semtine taşındı.

Âlimlerle ilişkisi

El-Mansûr dönemi, din âlimleriyle yönetim arasındaki ilişkinin şekillendiği yıllardır. Yaygın rivayete göre Hanefî mezhebinin kurucusu Ebû Hanîfe, halifenin teklif ettiği kadılık görevini kabul etmedi ve 767'de Bağdat'ta hapisteyken vefat etti. Benzer biçimde İmam Mâlik'in "el-Muvatta" adlı eserini bütün ülkede tek hukuk kaynağı yapma önerisini Mâlik'in kabul etmediği anlatılır. Bu rivayetler, ilk dönem âlimlerinin siyasi otoriteye karşı bağımsızlıklarını korumaya verdikleri önemi gösterir.

Tercüme hareketinin ilk adımları ve Endülüs

Bağdat'ta sonradan Beytülhikme ile zirveye çıkacak tercüme hareketinin ilk adımları el-Mansûr döneminde atıldı. Onun sarayında, Hint astronomisine ait "Sindhind" adlı eser Arapçaya aktarıldı ve İslam dünyasında astronomi hesaplarının temellerinden biri oldu. Öte yandan Emevî ailesinden kurtulan Abdurrahman, 756'da Kurtuba'da (Córdoba) bağımsız bir emirlik kurdu ve Endülüs Abbâsî yönetiminin dışında kaldı. Rivayete göre el-Mansûr, rakibi Abdurrahman'ı yine de "Kureyş'in şahini" diye överek anmıştır.

Veliahtlık meselesi ve yeni şehirler

Seffâh, ölmeden önce kardeşi el-Mansûr'dan sonra yeğeni Îsâ b. Mûsâ'yı veliaht olarak belirlemişti. El-Mansûr ise yönetimi kendi oğluna bırakmak istedi ve 764 civarında Îsâ'yı, oğlu Muhammed el-Mehdî'den sonra gelmeyi kabul etmeye razı etti. Bu karar, halifeliğin babadan oğula geçme düzenini güçlendirdi. El-Mansûr, Bağdat'tan başka şehirler de kurdurdu: 772'de Fırat kıyısında, Rakka yakınlarında Râfika şehrinin yapımına başlandı; bu şehrin surlarının bir kısmı bugün de ayaktadır. Oğlu el-Mehdî için Dicle'nin doğu yakasında Rusâfe semti kuruldu ve Bağdat iki yakaya yayılan bir şehir hâline geldi.

Tutumluluğu ve bıraktığı hazine

Kaynaklar el-Mansûr'u harcamalarda son derece hesaplı bir hükümdar olarak anlatır; bu yüzden ona "Ebü'd-Devânîk" (kuruşların babası) lakabı verildiği rivayet edilir. Öldüğünde ardında dolu bir hazine bıraktığı ve bunun oğlu el-Mehdî'nin cömert saltanatını mümkün kıldığı belirtilir.

Sık sorulan sorular

Bağdat’ın yuvarlak şehri bugün var mı? Hayır; yuvarlak şehrin kalıntıları günümüze ulaşmamıştır, bilgilerimiz yazılı kaynaklara dayanır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mansûr” ve “Bağdat” maddeleri.
  2. Hugh Kennedy, Bağdat Halifeleri.
  3. Encyclopaedia Britannica, “al-Mansur” maddesi.
  4. Jacob Lassner – The Topography of Baghdad in the Early Middle Ages (Wayne State University Press, 1970)
  5. Dimitri Gutas – Greek Thought, Arabic Culture (Routledge, 1998)

Merak edilenler

Ebû Ca‘fer el-Mansûr kimdir? Ebû Ca‘fer el-Mansûr, 754–775 yılları arasında hüküm süren ikinci Abbâsî halifesidir.

Ebû Ca‘fer el-Mansûr ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 754 – 775.

Ebû Ca‘fer el-Mansûr ne zaman öldü? Ölüm: 775, hac yolunda Mekke yakınları.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir