Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Μαχμούτ Βʹ: Ο Σουλτάνος των Μεταρρυθμίσεων που Κατέλυσε τους Γενιτσάροι και Άνοιξε τον Δρόμο για τα Τανζιμάτ

Ο Μαχμούτ Βʹ βασιλεύει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από το 1808 έως το 1839. Το 1826 καταργεί το σώμα των Γενιτσάρων και δημιουργεί ένα σύγχρονο στρατό στη θέση τους, ενώ προσπαθεί να αναδιοργανώσει το κράτος μέσω μεταρρυθμίσεων όπως τα υπουργεία, η δυτικά τυπική στολή, η πρώτη επίσημη εφημερίδα και μια απογραφή. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του η Ελλάδα γίνεται ανεξάρτητη και προκύπτει μια μεγάλη κρίση με τον Μουχάμεντ Αλί Πασά, κυβερνήτη της Αιγύπτου.

Μαχμούτ Βʹ: Ο Σουλτάνος των Μεταρρυθμίσεων που Κατέλυσε τους Γενιτσάροι και Άνοιξε τον Δρόμο για τα Τανζιμάτ
Εικόνα: Henry Guillaume Schlesinger / Wikimedia Commons (Public domain)

Ο Μαχμούτ ήταν γιος του Αμπντουλ Χαμίτ Αʹ. Μετά την απόθεση του μεταρρυθμιστικού του ανιψιού Σελίμ Γʹ το 1807 από τους Γενιτσάρους και την επανάσταση του Καμπατζί Μουσταφά, ανέβηκε στον θρόνο το 1808 με την υποστήριξη του Αλεμντάρ Μουσταφά Πασά. Το Χάρτης της Συμμαχίας (Σενετ-ι Ιττιφάκ) που υπογράφηκε με επαρχιακούς γνωρίμους εκείνο το έτος προσπάθησε να ρυθμίσει τις σχέσεις μεταξύ του σουλτάνου και των επαρχιακών δυνάμεων.

Κατάργηση των Γενιτσάρων

Μετά από χρόνια ενίσχυσης της θέσης του, ο Μαχμούτ Βʹ το 1826 κατακλύζει τους Γενιτσάρους, οι οποίοι είχαν επαναστατήσει εναντίον της απόφασής του να δημιουργήσει μια νέα στρατιωτική μονάδα, και καταργεί το σώμα των Γενιτσάρων. Μετά από αυτό το γεγονός, γνωστό στην οθωμανική ιστορία ως Ευμενές Γεγονός, δημιουργήθηκε ένας νέος στρατός με την ονομασία «Ασακίρ-ι Μανσούρε-ι Μουχαμεδίγιε».

Μεταρρυθμίσεις

Τα υπουργεία αντικατέστησαν το παλιό αυτοκρατορικό συμβούλιο· η πρώτη επίσημη εφημερίδα, Τακβιμ-ι Βεκαγι (1831), εκδόθηκε· και πραγματοποιήθηκε μια απογραφή το 1831. Το φέζ και η δυτικά τυπική στολή έγιναν υποχρεωτικές για τους λειτουργούς. Ιδρύθηκαν μόνιμες πρεσβείες στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, ιδρύθηκαν σχολές ιατρικής και στρατιωτικής επιστήμης, και οργανώθηκε ταχυδρομική υπηρεσία.

Εξωτερικά προβλήματα

Η ελληνική επανάσταση που ξεκίνησε το 1821 έληξε με την ευρωπαϊκή παρέμβαση και τη Μάχη του Ναυαρίνου το 1827· η Ελλάδα έγινε ανεξάρτητη το 1830. Ο Ρωσο-Οθωμανικός πόλεμος του 1828–1829 έληξε με τη Συνθήκη της Αδριανούπολης. Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του Μουχάμεντ Αλί Πασά της Αιγύπτου, υπογράφηκε η Συνθήκη του Χουνκιάρ Ισκελέσι (1833) με τη Ρωσία.

Θάνατος

Ο Μαχμούτ Βʹ πέθανε στην Κωνσταντινούπολη το 1839 και ταφένταφε στο τάφο του στη Διβανγιόλου. Το Φιρμάν των Τανζιμάτ, που κηρύχθηκε λίγους μήνες αργότερα υπό τον γιο του Αμπντουλμετζίτ, συνέχισε τις μεταρρυθμίσεις που είχε ξεκινήσει.

Διαμόρφωση κεντρικής εξουσίας: οι γνωρίμοι και η Σύμβαση

Όταν ο Μαχμούτ Βʹ ανέβηκε στον θρόνο, οι τοπικές δυνάμεις στις επαρχίες που ονομάζονταν αγιάν, ενεργούσαν στην πράξη ανεξάρτητα, ενώ το κέντρο δονούνταν από επαναστάσεις των Γενιτσάρων. Η Σύμβαση του 1808 προετοιμάστηκε ως κείμενο συμβιβασμού μεταξύ του σουλτάνου και των γνωρίμων. Οι γνωρίμοι θα αναγνώριζαν την εξουσία του σουλτάνου, και ο σουλτάνος θα σεβόταν τα επαρχιακά δικαιώματα των γνωρίμων εντός ορισμένων ορίων.

Το έγγραφο δεν διέμεινε πολύ· η επανάσταση στην οποία ο Αλεμντάρ Μουσταφά Πασά σκοτώθηκε από τους Γενιτσάρους έδειξε πόσο θραύσιμη ήταν η νέα τάξη. Ο Μαχμούτ επέλεξε τότε ένα πιο υπομονετικό μονοπάτι: εξασθένισε τους γνωρίμους έναν-έναν ή μέσω διπλωματίας και τους δέσμευσε στο κέντρο. Η κατάργηση του σώματος ήταν το πιο ορατό αποτέλεσμα αυτής της μακράς προετοιμασίας.

Το αιγυπτιακό ζήτημα και ο Μεχμέτ Αλί Πασάς

Ένα από τα βαρύτερα πολιτικά προβλήματα του Μαχμούτ Βʹ ήταν η σύγκρουση με τον κυβερνήτη της Αιγύπτου, Μεχμέτ Αλί Πασά. Ο Μεχμέτ Αλί είχε στείλει πλοία και δυνάμεις στους Οθωμανούς κατά την ελληνική επανάσταση αλλά δεν είχε λάβει τις θέσεις που περίμενε ως αντάλλαγμα. Το 1831 ο αιγυπτιακός στρατός υπό τον γιο του Ιμπραχίμ Πασά εισήλθε στη Συρία και προχώρησε στο εσωτερικό της Ανατολίας· το 1832 ο οθωμανικός στρατός ήττηθηκε στο Κονιά.

Αδύνατος να εξασφαλίσει βοήθεια από την Ευρώπη, ο σουλτάνος αναγκάστηκε να στραφεί στη Ρωσία. Το 1833 ρωσικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν κοντά στην Κωνσταντινούπολη και υπογράφηκε η Συνθήκη του Χουνκιάρ Ισκελέσι. Αυτό άγχησε τις ευρωπαϊκές δυνάμεις, ιδίως την Αγγλία, και έδειξε ότι η τύχη των Οθωμανών ήταν δεμένη με την αντιπαλότητα των μεγάλων δυνάμεων.

Εκπαίδευση, υγεία και διοργάνωση του κράτους

Μερικές από τις μεταρρυθμίσεις αφορούσαν την εκπαίδευση και την υγεία. Το 1827 ιδρύθηκε το Σχολείο Ιατρικής εντός της Αυτοκρατορικής Ιατρικής Ίδρυσης· στα επόμενα χρόνια προστέθηκαν νέα τμήματα σε σχολές όπως η Σχολή Πολέμου και η Σχολή Μηχανικών. Νέοι αξιωματικοί και λειτουργοί στάλθηκαν στην Ευρώπη για σπουδές. Το 1838 καθιερώθηκε σύστημα προφυλακής, και άρχισαν υγειονομικοί έλεγχοι στα σύνορα και στα λιμάνια κατά της εξάπλωσης λοίμωξιμων ασθενειών.

Πραγματοποιήθηκαν αλλαγές και στη διοίκηση. Οι εξουσίες του μεγαλοβιζιέρη περιορίστηκαν και δημιουργήθηκαν υπουργεία· το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών Διαταγμάτων, ιδρυμένο το 1838, έγινε κέντρο όπου προετοιμάζονταν νομικές ρυθμίσεις. Ο Μαχμούτ δόθηκε έμφαση στην ιδέα της αξίας και των τακτικών μισθών στην ανάθεση θέσεων. Αυτές οι πρακτικές ήταν μέρος της προετοιμασίας για το νομικό και διοικητικό πλαίσιο των Τανζιμάτ.

Τελευταία χρόνια, Νίζιπ και κληρονομιά

Στα τελευταία του χρόνια το αιγυπτιακό ζήτημα ξεσπάει ξανά. Το 1838 υπογράφηκε η Αγγλο-Οθωμανική Εμπορική Σύμβαση του Μπαλτά Λιμανί· αυτή ελευθέρωσε το εμπόριο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία αλλά έφερε και μια δομή που αυξάνει το βάρος στην τοπική παραγωγή. Τις 24 Ιουνίου 1839 ο οθωμανικός στρατός ήττηθηκε στο Νίζιπ από τον αιγυπτιακό στρατό υπό τον Ιμπραχίμ Πασά. Ο σουλτάνος πέθανε την 1η Ιουλίου 1839 και δεν έζησε να δει τις συνέπειες της ήττας.

Υπό τον γιο και διάδοχο του Αμπντουλμετζίτ, το Φιρμάν του Γκιουλχανέ που προετοιμάστηκε από τον Μουσταφά Ρεσίτ Πασά κηρύχθηκε το ίδιο έτος και άρχισε η εποχή των Τανζιμάτ. Η κληρονομιά του Μαχμούτ Βʹ διαφωνείται: κάποιοι ιστορικοί τον θεωρούν ιδρυτή του σύγχρονου κράτους, άλλοι ως αρχηγό της περιόδου στην οποία οι Οθωμανοί άνοιξαν στο εξωτερικό χρέος και την ευρωπαϊκή παρέμβαση.

Στολές, καθημερινότητα και κοινωνικές αντιδράσεις

Η μεταρρύθμιση στολών του Μαχμούτ Βʹ έγινε ένα από τα πιο διαμαχόμενα μέτρα του λόγω του συμβολικού του βάρους. Το φέζ και η δυτικά τυπική σακάκι και παντελόνι έγιναν υποχρεωτικά για λειτουργούς και στρατιώτες στη θέση του τσαρουχιού και του καβούκ. Το μέτρο στόχευε επίσης να τερματίσει τους παλιούς κανόνες στολών που έκαναν ορατές τις διαφορές μεταξύ των υπηκόων.

Οι αντιδράσεις στην κοινωνία ποικίλαν. Μερικοί γνώστες και εμπόροι βρήκαν την αλλαγή αντίθετη στη παράδοση, ενώ ο Μαχμούτ χτίσε και μια νέα εικόνα ηγέτη με την κρέμαση των πορτρέτων του στα γραφεία της διοίκησης. Αυτή η ορατή αλλαγή στην καθημερινότητα συμβολίζει την τάση που δημιούργησαν οι μεταρρυθμίσεις μεταξύ κράτους και κοινωνίας.

Τύπος, επικοινωνίες και δημοσιονομία

Το Τακβιμ-ι Βεκαγι, που εκδόθηκε το 1831, ήταν η πρώτη επίσημη οθωμανική εφημερίδα και στόχευε να ανακοινώνει τις κρατικές αποφάσεις στο κοινό. Ιδρύθηκε ταχυδρομικός οργανισμός, και το δίκτυο επικοινωνιών εκτείνεται από την Κωνσταντινούπολη στις επαρχίες. Αυτά τα εξελίξεις αυξήσαν την ικανότητα της γραμματείας για επίβλεψη από το κέντρο.

Στη δημοσιονομία, η πτώση της αξίας του νομίσματος και τα στρατιωτικά έξοδα ήταν σταθερό πρόβλημα. Η μείωση του περιεχομένου αργύρου στα νομίσματα θίξει την πληθωρισμό και προκάλεσε κοινωνική αντίδραση. Η προσπάθεια του Μαχμούτ να αυξήσει τα έσοδα που χρειαζόταν για τον νέο στρατό και τη διοίκηση έκανε ορατές και τις δομικές αδυναμίες της οθωμανικής δημοσιονομίας.

Ο νέος στρατός και η στρατιωτική εκπαίδευση

Οι Ασακίρ-ι Μανσούρε-ι Μουχαμεδίγιε, που διαμορφώθηκαν μετά την κατάργηση του σώματος των Γενιτσάρων, σχεδιάστηκαν ως τακτικός στρατός εκπαιδευμένος με ευρωπαϊκό τρόπο. Οι γαλλικοί και προυσσικοί αξιωματικοί που εκπαιδεύαν τον στρατό του Μεχμέτ Αλί Πασά στην Αίγυπτο υπηρέτησαν ως παραδείγματα, και από τη δεκαετία του 1830 ο προυσσικός αξιωματικός Χέλμουτ φον Μόλτκε συμβούλευε και τον οθωμανικό στρατό.

Ένα σύστημα που θυμίζει κλήρωση για στρατευτική δοκιμάστηκε για την στρατολογία, αλλά η τακτική στρατιωτική θητεία εδραιώθηκε αργά και με δυσκολία μέσα στα χρόνια. Η δύναμη του νέου στρατού δοκιμάστηκε από τις ήττες εναντίον του αιγυπτιακού στρατού, και το κόστος και οι καθυστερήσεις της μεταρρύθμισης έγιναν ξεκάθαρα ορατά.

Πηγές και επιπλέον ανάγνωση

  1. Τουρκία Διγιάνεθ Βακφί Ισλάμ Ανσικλοπεδισί, «Μαχμούτ Βʹ».
  2. Μπέρναρντ Λούις, The Emergence of Modern Turkey.
  3. Encyclopaedia Britannica, «Mahmud II».
  4. Στάνφορντ Τζ. Σο & Εζέλ Κουράλ Σο – History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, τ. 2
  5. Ερικ Τζ. Τσούρσερ – Turkey: A Modern History
  6. Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – «Mahmud II» entry
  7. Stanford J. Shaw & Ezel Kural Shaw – History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, vol. 2
  8. Erik J. Zürcher – Turkey: A Modern History
  9. Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – «Mahmud II» entry
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *