Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 19. bölümüdür.
Türk dilleri, Doğu Avrupa’dan Sibirya’nın kuzey buzullarına, Kafkasya’dan Çin’in batısına kadar uzanan geniş bir coğrafyada konuşulur. Bu dillerin konuşurlarının toplamı tahminen 180–200 milyon civarındadır. Bugün altı bağımsız devletin — Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’ın — resmî dili bir Türk dilidir; Rusya, Çin, İran, Afganistan ve Balkan ülkelerinde de milyonlarca Türk dili konuşuru yaşar.
Bir dil ailesinin kolları
Dilbilimciler Türk dillerini genellikle şu kollara ayırır:
- Oğuz (güneybatı) kolu: Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Gagavuzca ve Horasan Türkçesi. Bu dillerin konuşurları birbirini büyük ölçüde anlayabilir.
- Kıpçak (kuzeybatı) kolu: Kazakça, Kırgızca, Tatarca, Başkurtça, Karakalpakça, Kırım Tatarcası, Kumukça, Karaçay-Balkarca ve Nogayca.
- Karluk (güneydoğu) kolu: Özbekçe ve Uygurca. Bu diller, Ali Şîr Nevâî’nin Çağatay Türkçesinin doğrudan mirasçısıdır.
- Sibirya kolu: Sahaca (Yakutça), Tuvaca, Altayca ve Hakasça. Sahaca, kuzey kutup dairesinin ötesinde konuşulan tek büyük Türk dilidir.
- Oğur kolu: Bugün yalnızca Çuvaşça ile temsil edilir; İdil Bulgarlarının dilinin yaşayan tek mirasçısıdır ve diğer Türk dillerinden belirgin biçimde ayrılır.
- Halaç: İran’ın merkezinde küçük bir topluluğun konuştuğu, eski özelliklerini koruyan ayrı bir dil.
Ortak özellikler
Türk dilleri, uzak coğrafyalarda konuşulmalarına rağmen şaşırtıcı ölçüde ortak bir yapıya sahiptir:
- Eklemeli yapı: Kelimeler, köke art arda eklenen eklerle oluşur: “ev-ler-imiz-de” gibi. Bu sayede tek bir kelime, başka dillerde bir cümleyle anlatılan anlamı taşıyabilir.
- Ünlü uyumu: Bir kelimedeki ünlüler genellikle kalın ya da ince olarak birbirine uyar; ekler de bu uyuma göre şekil değiştirir (“ev-ler”, “at-lar”).
- Cümle düzeni: Yüklem genellikle sondadır: “Ben kitap okuyorum.”
- Cinsiyet yok: Türk dillerinde dilbilgisel cinsiyet yoktur; “o” zamiri hem kadın hem erkek için kullanılır.
Ne kadar benziyorlar?
Temel kelimeler, Türk dillerinin ortak kökünü açıkça gösterir. Örneğin “su” kelimesi Azerbaycan Türkçesinde ve Kazakçada “su”, Özbekçede “suv”, Kırgızcada “suu”, Türkmencede “suw” olarak geçer. “Göz” kelimesi Kazakça ve Kırgızcada “köz”, Özbekçede “ko‘z”, Tatarcada “küz” biçimindedir. “Bir, iki, üç” sayıları da bu dillerin çoğunda neredeyse aynıdır. Ancak yüzyıllarca farklı coğrafyalarda gelişen bu diller arasında söyleyiş, kelime hazinesi ve dilbilgisi farkları da vardır. Oğuz dillerini konuşanlar birbirini kolayca anlarken, örneğin bir Türkiyeli ile bir Saha’nın anlaşması oldukça zordur.
Alfabeler: Bir yazı serüveni
Türk dilleri tarih boyunca pek çok alfabeyle yazıldı: Göktürk harfleri (Orhun Yazıtları), Uygur alfabesi, Arap harfleri, 20. yüzyılda ise Latin ve Kiril alfabeleri. Türkiye 1928’de Latin alfabesine geçti. Sovyetler Birliği’ndeki Türk halkları 1920’lerin sonunda Latin alfabesine geçirildi, ancak 1930’ların sonunda Kiril alfabesine aktarıldı. 1991’de bağımsızlıklarını kazandıktan sonra Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan yeniden Latin alfabesine geçti; Kazakistan da Latin alfabesine geçiş sürecini başlattı. Uygurca ve İran’daki Azerbaycan Türkçesi ise Arap harfleriyle yazılmaya devam ediyor.
2024 yılında Türk Devletleri Teşkilatı bünyesindeki Türk Akademisi’nin kurduğu Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu, Türk dillerindeki sesleri karşılamak üzere 34 harfli, Latin temelli bir ortak alfabe önerisi üzerinde uzlaştı. Bu alfabenin hangi ülkede nasıl uygulanacağı, ülkelerin kendi ulusal kararlarına bağlıdır.
Dünya dillerine Türkçeden geçenler
Türk dilleri, temas ettiği pek çok dile kelime verdi: İngilizceye “yogurt”, “kiosk” ve “kebab”; Rusçaya “dengi” (para, Türkçe “teŋge”den), “karandaş” (kalem) ve “bazar”; Macarcaya yüzlerce eski Türkçe kelime; Sırpça, Bulgarca, Yunanca, Arapça ve Farsçaya ise sayısız Osmanlı Türkçesi kelimesi. Bu kelimeler, Türk dillerinin yüzyıllar boyunca Avrasya’nın ortak iletişim dillerinden biri olduğunu gösterir.
Sık sorulan sorular
Türk dilleri ile Türk lehçeleri aynı şey mi?
Terminoloji tartışmalıdır. Türkiye’deki geleneksel kullanımda “Türk lehçeleri” ya da “Türk şiveleri” ifadeleri yaygındır. Uluslararası dilbilimde ise Kazakça, Özbekçe ya da Azerbaycan Türkçesi gibi standart yazı dilleri ayrı “diller” olarak sınıflandırılır. Her iki yaklaşım da bu dillerin aynı aileden geldiğini kabul eder.
Türkçe hangi dil ailesindendir?
Türkçe, Türk dilleri ailesine aittir. Bu ailenin Moğolca, Mançu-Tunguz dilleri, Korece ve Japonca ile birlikte “Altay dilleri” adlı daha büyük bir aileye ait olup olmadığı dilbilimciler arasında uzun süredir tartışılmaktadır; bugün pek çok dilbilimci aradaki benzerliklerin ortak kökenden çok uzun süreli temastan kaynaklandığını düşünür.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Ahmet B. Ercilasun, Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi (2004).
- Lars Johanson ve Éva Á. Csató (ed.), The Turkic Languages (2. baskı, 2021).
- Türk Dil Kurumu, Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü.
- Türk Akademisi, Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu bildirisi (Bakü, Eylül 2024).
发表评论
您的电子邮箱地址不会被公开。必填项已用 * 标注