Karahanlılar, 840’ta Uygur Kağanlığı’nın yıkılmasından sonra Orta Asya’da Karluk, Yağma ve Çiğil gibi Türk boylarının oluşturduğu birlikten doğdu. Hanedanın adı, hükümdarların kullandığı “Kara Han” unvanından gelir; bu ad, 19. yüzyıl Avrupalı araştırmacıları tarafından kullanılmaya başlanmıştır.
İslamiyet’in kabulü
Hanedan üyesi Satuk Buğra Han, 10. yüzyılın ilk yarısında Müslüman oldu ve Kaşgar’da hâkimiyet kurdu. İbnü’l-Esîr’in kaydına göre 960 yılında 200 bin çadırlık bir Türk topluluğu İslamiyet’i kabul etti. Karahanlılar böylece İslamiyet’i devlet düzeyinde benimseyen ilk Türk hanedanı oldu.
Sâmânîlerin yıkılışı ve bölünme
999’da Karahanlılar Buhara’yı alarak Sâmânî Devleti’ne son verdi ve Maveraünnehir’e hâkim oldu. 1042 civarında devlet, merkezi Balasagun ve Kaşgar olan Doğu Karahanlılar ile merkezi Semerkant olan Batı Karahanlılar olarak ikiye ayrıldı. 11. yüzyılın sonunda Batı Karahanlılar Büyük Selçukluların, 1141 Katvan Savaşı’ndan sonra ise iki kol da Karahitayların hâkimiyetine girdi.
Türk dili ve kültürü
Karahanlılar döneminde Türkçe, İslam kültürüyle birlikte yazı dili olarak gelişti. Yusuf Has Hâcib’in 1069–1070’te yazdığı Kutadgu Bilig, Türk-İslam edebiyatının ilk büyük eseridir. Kaşgarlı Mahmud’un 1072–1077 yılları arasında Bağdat’ta hazırladığı Divânu Lugâti’t-Türk, Türkçeyi Araplara öğretmek amacıyla yazılmış ilk büyük sözlüktür. Buhara’daki Kalyan Minaresi (1127) dönemin mimari eserlerindendir.
Sona eriş
Batı Karahanlılar 1212’de Harezmşah Alâeddin Muhammed tarafından ortadan kaldırıldı. Doğu Karahanlılar ise 1211’de Nayman önderi Küçlük’ün saldırısıyla sona erdi.
Yönetim: ikili hakanlık ve ülke payları
Karahanlı devleti, hükümdar ailesinin üyeleri arasında paylaştırılan bir yapıya sahipti. Devletin en üst makamında “Arslan Han” ve “Buğra Han” gibi unvanlar taşıyan iki ana hakan bulunurdu; bu unvanlardan biri genellikle doğudaki, diğeri batıdaki kolu temsil ederdi. Aile üyeleri kendilerine verilen bölgeleri idare eder, merkezî hakana bağlı kalırdı.
Bu düzen, Türk devlet geleneğindeki “ülkenin hanedana ait olması” anlayışıyla ilişkilendirilir. Yönetim bakımından Sâmânî Devleti’nden etkilenen bazı uygulamaların, örneğin toprak gelirlerinin hizmet karşılığı verilmesi anlayışının, Karahanlılarda da görüldüğü belirtilir. Ancak dönemin kaynakları sınırlı olduğundan ayrıntılar konusunda araştırmacılar temkinli konuşur.
Şehirler, ticaret ve ekonomi
Karahanlı toprakları, İpek Yolu’nun Orta Asya kesimini kapsıyordu. Kaşgar, Balasagun, Semerkant, Buhara ve Fergana gibi şehirler ticaretin, zanaatın ve ilmin merkezleriydi. Bu şehirlerde ipek, pamuklu kumaş, kâğıt, metal eşya ve at ticareti yapılırdı. Bozkırdaki göçebe boyların sağladığı at ve hayvan ürünleri, yerleşik bölgelerin tarım ve el sanatı ürünleriyle değiştirilirdi.
Göçebe ve yerleşik kesimin bir arada yaşaması devletin hem gücünü hem de zorluklarını oluşturdu. Bozkır boyları orduya askerî güç sağlarken, şehirler vergi ve ticaret geliri getiriyordu. Hükümdarlar camiler, kervansaraylar ve medreseler yaptırarak şehirlerin gelişimini destekledi.
Kutadgu Bilig: devlet ve mutluluk üzerine bir eser
Yusuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig’i Balasagun’da yazdı ve eseri Kaşgar’da Karahanlı hükümdarına sundu. Yaklaşık altı bin yedi yüz beyitten oluşan manzum eser, “mutluluk veren bilgi” anlamına gelir. Eserde dört kişi, dört temel kavramı temsil eder: Kün Togdı hükümdarı ve adaleti, Ay Toldı vezirliği ve devleti, Ögdülmiş aklı, Odgurmış ise akıbeti ve ölümü simgeler.
Kitap, bir yönetici için gereken özellikleri, adalet anlayışını, halkla ilişkileri ve ahlâkı işler. Bu yönüyle Türk dünyasında yazılan ilk büyük siyasetname örneklerinden sayılır. Eserin Uygur harfli ve Arap harfli üç nüshası günümüze ulaşmıştır: Herat’ta yazılan Viyana nüshası, Fergana nüshası ve Kahire nüshası.
Divânu Lugâti’t-Türk ve Türkçenin kayda geçişi
Kaşgarlı Mahmud, Divânu Lugâti’t-Türk’ü Bağdat’ta yazdı ve Abbasî halifesi el-Muktedî’ye sundu. Eser, Arapça açıklamalı bir Türkçe sözlüktür; binlerce sözcüğün yanında atasözleri, şiir parçaları ve halk edebiyatı örnekleri içerir. Kaşgarlı bu bilgileri toplamak için Türk boylarının yaşadığı bölgeleri gezdiğini belirtir.
Eserdeki dünya haritası, Türk boylarının yerleşim alanlarını gösteren ilk harita olarak anılır. Sözlük, 11. yüzyıl Türkçesinin söz varlığını ve boy lehçelerini kaydetmesi bakımından dil tarihi için vazgeçilmez bir kaynaktır. Karahanlı çevresinde ayrıca Edip Ahmed Yüknekî’nin Atabetü’l-Hakayık adlı öğüt kitabı da yazıldı; Ahmed Yesevî ise bu coğrafyada yetişen önemli bir mutasavvıftır.
Dinî çeşitlilik ve miras
İslamiyet’in kabulünden sonra da Karahanlı topraklarında Budist, Manihaist ve Nasturî Hıristiyan toplulukların izleri sürdü; Türk geleneksel inançlarının unsurları da kültürde varlığını korudu. Bu çok katmanlı yapı, dönemin eserlerinde Türk ve İslam kültürünün iç içe geçtiğini gösterir.
Karahanlılar, “Hakaniye Türkçesi” adı verilen ilk İslamî Türk yazı dilinin gelişmesine zemin hazırladı. Bu yazı dili sonraki yüzyıllarda Harezm ve Çağatay edebiyatına, Selçuklular ve diğer Türk devletlerinin yönetim ve kültür geleneklerine uzanan bir birikim bıraktı. Karahanlıların mirası bugün Kaşgar, Özkend ve Balasagun gibi yerlerdeki kalıntılarda ve dil tarihi eserlerinde yaşar.
Gazneliler ve Selçuklularla ilişkiler
Karahanlıların güneybatıdaki komşusu, Horasan’da güçlenen Gazneli Devleti’ydi. Sâmânîlerin yıkılışından sonra Ceyhun Nehri iki devlet arasındaki sınıra dönüştü. Karahanlı hükümdarı İlig Han ile Gazneli Mahmud önce evlilik bağlarıyla yakınlaştı; ancak 11. yüzyılın başında Karahanlıların Horasan’a akınları üzerine Mahmud Karahanlı ordusunu yendi ve bölgedeki üstünlüğünü korudu.
Daha sonra doğudan gelen yeni güç Selçuklular oldu. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah 11. yüzyılın sonunda Semerkant’a ulaştı ve Batı Karahanlıları kendisine bağladı. Doğu kolu ise bir süre bağımsız kalsa da iç çekişmeler ve Karahitay baskısı yüzünden zayıfladı. Bu gelişmeler, Karahanlı devletinin iki ayrı coğrafyada farklı kaderler yaşadığını gösterir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Karahanlılar” maddesi.
- İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh.
- Encyclopaedia Britannica, “Kara-Khanid khanate” maddesi.
- Yusuf Has Hâcib – Kutadgu Bilig (Reşit Rahmeti Arat çevirisi)
- Kaşgarlı Mahmud – Divânu Lugâti’t-Türk (Besim Atalay çevirisi)
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Karahanlılar” maddesi
Merak edilenler
Karahanlılar nedir? Karahanlılar, 9. yüzyılın ortasında Orta Asya’da Karluk ve diğer Türk boylarının birliğiyle kurulan bir devlettir. 10. yüzyılda Satuk Buğra Han’ın Müslüman olmasıyla İslamiyet’i devlet düzeyinde benimseyen ilk Türk hanedanı oldu.
Karahanlılar ne zaman kuruldu? Kuruluş: 840 civarı.
Karahanlılar ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1212, Harezmşahlar ve Küçlük’ün saldırıları.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir